Kleine ontwikkelingspsychologie

Alleen maar plaatjes

    Prentenboeken zonder woorden zijn leuk, maar lang niet zo leerzaam als boeken waarin plaatjes met begeleidende tekst staan. Dat is de gangbare opvatting. Maar toen onderzoekers vijfentwintig moeders aan hun kinderen – tussen 18 en 25 maanden – uit beide soorten boeken lieten voorlezen bleek het toch andersom te liggen.
De boeken waren zo veel mogelijk vergelijkbaar in lengte en inhoud. De taal die moeders gebruikten bij het voorlezen uit een woordloos prentenboek was rijker en gevarieerder. Er waren veel meer verschillende woordsoorten en werkwoordsvormen te horen en de moeders praatten ook veel meer om het onderwerp heen. Vaak vragenderwijs: ‘Waar denk jij dat het poesje naar toe loopt?’ ‘Wie heeft er ook zulke laarzen met bloemetjes?’ ... ‘Ja, jij, hè, alleen de jouwe zijn blauw en deze, wat voor kleur hebben deze?’ Enzovoort. Bij het voorlezen van een verhaaltje bij een plaatje bleven ze veel meer bij de tekst en maakten ze niet zulke interactieve uitstapjes.
Deze bevindingen zijn anders dan bij oudere kinderen. Voor hen geldt dat zij meer opsteken van goed geformuleerde verhalen en door een te veel aan plaatjes worden afgeleid.

(Bron: Angela Nyhout & Daniela K. O’Neill: Mothers’ complex talk when sharing books with their childreen: Book genre matters. First Language, 33, 2, 2013)

(Deel II Hoofdstuk Kinderboeken)

Weten dat je iets niet zeker weet

    Kinderen zijn de hele dag bewust én tussen de bedrijven door bezig nieuwe kennis op te doen. Ze gaan voortdurend van niet-weten naar weten. Maar dat zijn geen plotselinge overgangen. Er zit een overgangsgebied tussen van half weten, weifelen, niet zo goed weten, aarzelen.
Het schoolse leren zit vol met deze gradaties en kinderen kunnen op die leeftijd ook al nadenken over wat ze wel en niet weten en hoe ze soms iets al een beetje begrijpen, maar nog niet helemaal.
Psychologen proberen te achterhalen of ook jongere kinderen al iets beseffen van die tussenfasen en zo ja, hoe ze daarmee omgaan. Is er bij hen al iets van een strategie te bespeuren? Ja, heel pril is dat bijvoorbeeld te zien als je met een peuter of kleuter een memoriespelletje doet. Als ze heel zeker weten welk plaatje ze moeten omdraaien, doen ze dat resoluut, als ze niet helemaal zeker zijn wijzen ze er vaak eerst naar. Een soort overlegfase met zichzelf.
Om te weten of er meer tekenen zijn van zulke eenvoudige vormen van introspectie deed men onderzoek met drie-, vier- en vijfjarigen. Zij kregen twee plaatjes te zien van opzettelijk heel vaag gemaakte lijntekeningen van bekende voorwerpen. Daarbij waren twee varianten die steeds na elkaar aan een kind werden voorgelegd. In de ene werd gevraagd ‘Wijs het bed eens aan’ en werd het kind gedwongen een keus te maken. In de andere ‘Wijs het bed eens aan. Als je het niet weet mag je op het knopje drukken’. Er waren steeds twintig van zulke keuzeparen.
Na elke ‘gedwongen’ keuze kregen ze twee foto’s te zien van een kind van dezelfde leeftijd als zijzelf. Op de ene keek het zelfverzekerd, op de andere twijfelend. Het proefpersoontje moest er steeds eentje aanwijzen.
Bij alle leeftijden – zelfs bij de kleinsten, alleen daar iets minder dan bij de oudsten – bleek het zo dat de kinderen vaker de twijfelende foto aanwezen als zij bij de gedwongen keuze inderdaad het verkeerde plaatje hadden aangewezen. Als zij dan vervolgens de variant kregen ‘op knopje drukken als je het niet weet’  maakten zij daar vaker gebruik van.
Daaruit kun je volgens de onderzoekers concluderen dat zelfs jonge kinderen aanvoelen wanneer ze een fout hebben gemaakt en bij een volgende keuze voorzichtiger zijn. Als ze niet zeker zijn van hun zaak wéten ze dat. En dat wijst op prille introspectie.

(Bron: Kristen Lyons & Simona Gehetty: I Don’t Want to Pick! Introspection on Uncertaity Supports Early Strategic Behavior. Child Development, 84, 2, 726-736, 2013.

(Deel II Hoofdstuk Kennis en inzicht Goed, voldoende, fout)

Werkwoordvriendelijke talen

    De meeste kinderen leren eerder zelfstandig naamwoorden dan werkwoorden. Dat is ook wel te begrijpen. In de taal die ze als begeleidend commentaar te horen krijgen terwijl ze iets zien gebeuren, zijn de ‘dingen’ veel constanter dan wat die doen. Een poes slaat z’n pootje uit naar de neus van een hondje en springt daarna in de vensterbank, terwijl het hondje in z’n mand kruipt. In dit scènetje blijven poes en hondje hetzelfde, maar wat ze doen wisselt. Daardoor komen woorden als ‘krabben’ ‘springen’ en ‘liggen’ later in de woordenschat dan ‘poes’ en ‘hondje’.
Maar onderzoek hiernaar is vrijwel altijd gedaan in westerse talen, voornamelijk Engels en Frans. In die talen hebben zelfstandig naamwoorden een duidelijk hoorbare plaats, in een zin springen ze er uit. Taalkundigen vroegen zich af of dezelfde volgorde bij het leren praten te horen is bij kinderen die opgroeien in een andere taalstructuur. Zo hebben in het Japans, Hindi, Koreaans en Mandarijn juist werkwoorden een prominentere plaats hebben in de taal. In sommige talen kun je bijvoorbeeld het zelfstandig naamwoord weglaten als uit de context al duidelijk is met wie of wat gebeurt. In andere talen zitten zelfstandig naamwoorden als het ware verstopt in de vervoegingen van de werkwoorden. Er wordt ook wel gezegd dat in westerse culturen vooral aandacht is voor mensen en dingen, en in oosterse culturen meer voor relaties tussen tussen mens en ding of mensen onderling.
Hoe dan ook in talen waarin werkwoorden voorrang hebben is het moeilijker voor kinderen zelfstandig naamwoorden te onderscheiden en te leren benoemen. In tegenstelling tot westerse kinderen voor wie juist de zelfstandig naamwoorden eruit springen.
Maar toch ligt dit niet zo simpel als het op het eerste gezicht lijkt. In een experiment kregen drie- en vijfjarige Japanse, Chinese en Engelse kinderen een scènetje te zien waarin een meisje met een voorwerp dat de kinderen niet kenden iets deed wat ze evenmin al eens hadden gezien. Bij de helft van de kinderen werd in het commentaar het onbekende woord gebruikt als zelfstandig naamwoord, in het andere als werkwoord: ‘Dat meisje heeft een blick’ of ‘Dat meisje blickt’. Na deze introductiescène volgde een test met twee nieuwe scènes. In het ene had het meisje weer een ‘blick’, maar deed er iets anders mee. In het andere deed ze hetzelfde als in de introductiescène, maar dan met een ander ding. Kinderen van alledrie talen – ook die van de zogeheten ‘werkwoordvriendelijke’ taal – noemden in de eerste testscène het ding een ‘blick’. Maar alle kinderen hadden moeite met het werkwoord in de tweede testscène. De driejarige Engelse kinderen noemden het nooit ‘blicken’, de vijfjarige Engelse kinderen soms. De Chinese zelden en de Japanse soms. De werkwoorden waren dus voor deze ‘werkwoordvriendelijke’ taalkinderen niet zonder meer makkelijker te leren.
In een later experiment met tweejarige kinderen waaraan onder meer Engelse en Koreaanse kinderen meededen – Koreaans is werkwoordvriendelijk’ –  werd daarvoor een mogelijke verklaring gevonden. Er werd daarbij een derde variant gebruikt: Bij het meisje dat iets deed met een onbekend ding werd soms niet gezegd: ‘het meisje blickt’, maar alleen ‘blicken’. Toen leerden de Koreaanse kinderen dat werkwoord wél, terwijl niet bij ‘het meisje blickt’. Koreaans is een van de talen waarin een zelfstandig naamwoord wordt weggelaten als uit de context wel blijkt wie iets doet. Die manier van praten waren Koreaanse kinderen gewend!
De conclusie is dus dat de volgorde waarin kinderen woordsoorten leren afhankelijk is van de taalstructuur waarmee ze opgroeien.

(Bron: Sandra Waxman e.a. Are Nouns Learned Before Verbs? Infants Provide Insight Into a Long-Standing Debate. Child Development Perspectives online, april, 2013)

(Deel I Hoofdstuk Taal De eerste woordjes)

Zie ook Woordjes en meer op deze site.

Geen kwestie van verwennen

    Een voor ouders overbekend scenario: baby huilt in bedje, je haalt hem of haar eruit, huilen stopt en gaat over in een tevreden zuchtje. Je wiegt wat, loopt wat rond, legt de baby terug en het gehuil begint weer enzovoort.
Het is waarschijnlijk deze ervaring die heeft geleid tot het idee dat je baby’s niet te veel toe moet geven, dat ze huilen ‘om niks’ en gewoon uit zijn op aandacht.
Maar nee, uit modern onderzoek bij baby’s van zes maanden blijkt dat er een biologische motivatie achter dit babygedrag zit.
Als een baby wordt opgepakt en het lijfje voelt moeders aanraking  – proprioceptieve waarneming, dat is de waarneming die informatie geeft over de toestand van het eigen lichaam  – komt een vanuit de hersenen gestuurd proces op gang, waardoor de motoriek min of meer wordt stilgelegd en het hartritme daalt. Het kind ervaart welbehagen. Zodra het wordt teruggelegd stopt deze regulering en het kind wordt opnieuw onrustig.
De onderzoekers gaan uit van een evolutionaire bron van dit gedrag, omdat het ook bij dieren is te zien. Zelfs bij muizen: piepende jongen worden stil als ze door de muizenmoeder worden opgetild, het gespartel neemt af en hun hartritme daalt. Op de video bij het onderzoeksverslag op internet is te zien hoe het de moeder met twee jongen uit het nest lukt. Het derde jong echter blijft piepen en spartelen en zij laat het los. Ze probeert het vijf keer opnieuw en staakt dan haar pogingen en blijft het jong alleen achter. Hieruit blijkt hoe dit rustgevende biologische proces bijdraagt aan het ontstaan van de band tussen moeder en kind, die voor dierenjongen en mensenkinderen van levensbelang is. De moeder ervaart het als heel bevredigend dat haar kind bij haar zo rustig en tevreden wordt en het kind zelf voelt zich bij haar lichamelijk behaaglijk. Dus een moeder moet niet denken dat haar baby haar een beetje aan het uittesten is!

(Bron: Gianluca Esposito e.a. Infant Calming Responses during Maternal Carrying in Humans and Mice. Current Biology online, 18 april 2013)

(Deel I Hoofdstuk Zintuigen Voelen)

Het prille begin van grammatica

    Is de taalontwikkeling van kinderen een kwestie van leren nazeggen wat ze om zich heen horen? Dat wordt wel vaak gedacht. Vooral omdat het lukt ook chimpansees via imitatie taal te leren. Geen ‘praat-taal’ maar gebarentaal. Het idee is dan dat kinderen en chimpansees op eenzelfde manier beginnen en dat alleen kinderen het in zich hebben om zich verder te ontwikkelen tot het kunnen gebruiken van ingewikkelde taalconstructies, waarvan grammatica de hoogste vorm is.
Maar er zijn ook taalkundigen die denken dat kinderen van begin af aan al een primitief gevoel voor grammatica hebben en chimpansees niet. Een van hen, Charles Yang, bestudeerde de taaluitingen van tweejarigen en constateerde daarin al zo’n gevoel. Hij geeft toe dat het moeilijk is, want kinderen van die leeftijd zeggen nog niet veel en bovendien gebruiken ze vanwege hun nog kleine woordenschat vaak dezelfde woorden. Op het eerste gehoor bespeur je dan ook niet veel verschillen, maar – zoals in een radioreclame wordt gezegd –  ‘als je heel goed luistert, hoor je zoveel meer’. Het zit in heel kleine dingen. Bijvoorbeeld in het gebruik van een bepaald of onbepaald lidwoord. Er is een verschil in betekenis tussen ‘een’ wc en ‘de’ wc. (in het Engels the bathroom of a bathroom).
Yangs redenering is ongeveer als volgt: ouders en verzorgers zeggen veel vaker tegen een kind ‘de wc’ dan ‘een wc’. ‘Mamma gaat even naar de wc’; ‘Kom je een plasje doen op de wc’ enzovoort. En maar af en toe zoiets als ‘Kijk, oma heeft ook een wc’. Toch zegt een kind  bij het zien van een wc in een ander huis of in een prentenboek als je vraagt ‘Wat is dat?’ ‘Een wc’. Bij zijn analyse van opgenomen kinderpraat kon hij zulke verschillen horen.
Bij de beroemdste Amerikaanse chimpansee Nim Chimspky niet, ook al heeft die een goede woordenschat in gebarentaal. Yangs conclusie is dus dat kinderen en chimpansees niet
'gelijk  beginnen’, maar van meetaf aan verschillen in hun taal-aanleg. Dat blijkt ook uit de gebarentaal van dove kinderen, waarin ook grammatica valt te bespeuren.

(Bron: Charles Yang: Ontogeny and phylogeny of language. Proceedings of the National Academy of Science online, 1 april, 2013)

(Deel I Hoofdstuk Taal Van gebaren naar taal)

Nim Chimspky

Hechting is universeel

    Hechting is een belangrijk begrip uit de ontwikkelingspsychologie. Het is voor het eerst gebruikt door de dierkundige Lorenz en het slaat op het gegeven dat een pasgeboren dierenjong alleen kan overleven als het dicht in de buurt van zijn moeder blijft. Zij geeft hem te eten en bij haar is hij veilig. Bij gezonde dieren zoeken moeder en kind elkaars nabijheid, ze zijn gehecht.
Volgens de Engelse psychiater Bowlby is dit bij mensenmoeders en -kinderen net zo. Hij schreef daar halverwege de vorige eeuw invloedrijke artikelen en boeken over. Sinds die tijd zijn vele onderzoeken gedaan die zijn mening bevestigen. Een kind gedijt het beste als tussen hem/haar en de moeder of andere vaste verzorgster in de eerste maanden een veilige gehechtheid ontstaat. Deze zogeheten ‘veilige basis’ werkt gunstig door in de verdere ontwikkeling.
Omdat het overgrote deel van het onderzoek werd gedaan in westerse culturen was er wel de vraag of dit echt zo’n universeel gegeven is als Bowlby veronderstelde. In een recent onderzoek werden daarom moeder-kind relaties vergeleken in negen landen: Canada, Columbia, Frankrijk, Italië, Japan, Peru, Portugal, Taiwan en de Verenigde Staten. Moeder en kind werden aan de hand van gestandaardiseerde beoordelingslijsten geobserveerd in hun dagelijkse omgang thuis. In totaal 547 kinderen tussen tien maanden en zes jaar. In alle landen was het merendeel van de kinderen inderdaad op hun moeder georiënteerd als op – in de woorden van de onderzoekers – ‘een veilige haven, van waaruit zij de omgeving exploreerden’. Kinderen kunnen verschillen in de mate van deze gehechtheid, maar die bleken binnen elke cultuur ongeveer hetzelfde te zijn. Tussen de culturen was daarin geen verschil. In alle culturen was meestal een emotionele band tussen moeder en kind ontstaan, die zich bovendien grotendeels op eenzelfde manier in gedrag uitte en met name ook tussen drie en vijf jaar heel duidelijk was. De conclusie van de onderzoekers is dan ook dat het hier om een universeel menselijk verschijnsel gaat.

(Bron: German Possada e.a. Is the Secure Base Phenomenon Evident Here, There and Anywhere? A Cross-Cultural Study of Child Behavior and Experts’ Definitions. Child Development, online, 15 maart, 2013)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Hechting in aanbouw)

Net als ik

    In het algemeen hebben volwassenen een voorkeur voor mensen die in hun gedragingen op hen lijken, zoals blijkt uit opvattingen, smaak, stijl, enzovoort. Soort zoekt soort. Er komt steeds meer onderzoek waaruit blijkt dat de eerste tekenen daarvan al jong zijn te zien. Bijvoorbeeld uit een recent Canadees onderzoek met kinderen van negen en van veertien maanden. Boven het artikel waarin de resultaten werden besproken stond de kop Not Like Me = Bad.
Eerst mochten kinderen kiezen of ze crackers wilden eten of groene boontjes. Dan kregen ze een voorstelling met een poppenkast te zien waarin de ene pop koos voor crackers en de andere voor boontjes. Een kind kon dus zien welke van de twee poppen hetzelfde koos als hij of zij.
Daarna ging de voorstelling verder in een paar varianten, ook weer met de twee poppen. Eén van de poppen liet een bal die hij in handen had vallen. De andere pop raapte de bal voor hem op en gaf hem terug óf hij raapte hem op en liep er mee weg.
Ten slotte mocht het kind één van deze twee laatste poppen kiezen om zelf mee te spelen: de ‘helper’ of ‘dief’. Het zou niet verbazingwekkend zijn als de meeste kinderen zouden kiezen voor de helpende pop. Die was tenslotte de aardigste. Maar dat ging alleen op als de pop die de bal had laten vallen degene was met de zelfde eet-voorkeur als het kind. Als  die pop juist iets anders had gekozen om te eten wilde het kind liever spelen met de pop die de bal had afgepakt! Dit was te zien bij beide leeftijdsgroepen.
In een tweede experiment werd dit effect nog duidelijker zichtbaar. Daarin was de pop met de bal steeds degene die iets anders had gekozen om te eten dan het kind. En er was een derde, nieuwe pop. De onderzoekers noemen hem ‘neutraal’, omdat hij voor het kind onbekende eigenschappen had en geen rol speelde in de voorstelling. Het effect was nu alleen bij de kinderen van veertien maanden te zien als zij een pop mochten kiezen om zelf mee te spelen. Zij hadden weer een duidelijke voorkeur voor de pop die de bal afpakte van de anders-dan-ik pop, en kozen niet de neutrale pop. Maar in de variant waarin de anders-dan-ik-pop de bal terugkreeg, kozen ze juist wél de neutrale pop en niet de ‘helper’. Er speelt dus zoiets als: Wat anders is dan ik zelf ben mag je dwars zitten en moet je zeker niet helpen.
De onderzoekers benadrukken dat ook al heeft afweer van het 'vreemde' dus al vroeger wortels, dit niet betekent dat discriminatie  onvermijdelijk is. Alleen moet je op die onwillekeurige voorkeur voor het 'eigene' bedacht zijn.

(Bron:  J. Kiley Hamlin e.a.  Not Like Me = Bad. Infants Prefer Those Who Harm Dissimilar Others. Psychological Science online, 4 maart 2013)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Menselijke ontwikkeling is sociale ontwikkeling)

Puberhersenen tijdens de slaap

    Er is veel te doen over het functioneren van de hersenen in de puberteit. Het puberbrein is een populair onderwerp, maar wetenschappers waarschuwen dat nog veel onbekend is en  dat duidelijke adviezen voor de praktijk niet zijn te geven.
Een van de dingen waarover men het wél eens is, is dat er in de puberteit een reorganisatie in het hersenen plaatsvindt, waarbij de neurologische verbindingen (synapsen) in aantal afnemen, maar hechter en efficiënter worden. Er wordt ‘gesnoeid’, ten gunste van hogere denkprocessen.
In de jaren daarvóór, met name tussen zes en acht jaar is het tempo waarin synapsen worden aangemaakt hoog, leidend tot een enorme toename van verbindingen. Dat is de leeftijd waarop ook een minstens zo grote toename is te zien in vaardigheden die een kind zelfstandig aan kan. Die twee lijken samen te hangen. Daarna neemt het aanmaak-tempo af en vanaf twaalf tot zestien jaar zelfs in versneld tempo. Dan begint juist het snoeien, alsof het neurologisch netwerk te vol en te onoverzichtelijk is geworden.
De kinderen komen op een leeftijd dat in toenemende mate logisch denken en probleem oplossend denken van hen wordt gevraagd en emotionele en sociale weerbaarheid.
Uit longitudinaal onderzoek is gebleken dat de slaap bij deze veranderingen in het hoofd een belangrijke rol speelt. En onder meer de Non-Rem slaap, de fase waarin er géén snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movements) zijn. De resultaten zijn gebaseerd op 3500 nachtenlange EEG metingen.
De wisseling in aanmaak en snoeien van neurologische verbindingen blijken gepaard te gaan met systematische leeftijdswisselingen in de zogeheten delta-hersengolven. Dat zijn relatief langzame golven. In het algemeen is dit de slaapfase waarin lichaamsprocessen weer in evenwicht gebracht worden na de inspanningen van de dag, ook de hersenen zelf. Tussen zes en acht jaar is er een toename in de hoogte van die golven (en tegelijkertijd dus een toename van synapsen). Daarna worden ze lager en vanaf twaalf jaar steeds lager, samengaand met het ‘uitdunnen’ van het neurologisch netwerk in de hersenen.
De onderzoekers maken erop attent dat dit in tijd ook samenvalt met de seksuele rijping. Maar wat de aanzet geeft – zetten hormonale veranderingen de verandering van hersenactiviteit tijdens de slaap in gang of andersom? – is niet bekend.

(Bron: Irwin Feinberg & Ian G. Campbell: Longintudinal sleep EEG trajectories indicate complex patterns of adolescent brain maturation. American Journal of Physiology: Regulatory, Integrative and Comparative Physiology, 304, 4, 2013)

(Deel III Hoofdstuk Seksualiteit en verlangen Het onzichtbare puberbrein)

Wat is van wie?

    Aan een ding zelf is niet te zien van wie het is. Je moet dat afleiden uit wat je van de ‘geschiedenis’ van het ding weet. Je hebt gehoord wie de eigenaar is. Je hebt gezien wat iemand ermee deed: met iets van jezelf ga je anders om dan met iets van een ander. Wat je vindt dat vanzelfsprekend bij iemand past: als je een lipstick opraapt geef je het aan de vrouw en niet aan de man die naast je staat, ook al zag je niet wie het liet vallen. Maar als je twee mensen ziet frisbeeën, kun je niet zien van wie de frisbee is. Je kent de ‘geschiedenis’ niet.
Kinderen leren gaandeweg gevolgtrekkingen te maken over eigendom. Er is bij hen een pril begin te zien van wat een ‘theory of mind’ wordt genoemd: kunnen doordenken op wat ze zien. In proefjes probeert men na te gaan wat de vroegste tekenen daarvan zijn.
Die hebben in het algemeen de vorm van een filmpje over twee kinderen en een voorwerp. Daaruit is bijvoorbeeld gebleken dat tweejarigen denken dat het kind dat het voorwerp in handen heeft op het moment dat ze het tafereeltje te zien krijgen de eigenaar is. Het is als het ware de eerste indruk die bij hen blijft hangen.
Maar Amerikaanse onderzoekers waren niet tevreden met die verklaring. Er speelt volgens hen al een prille gedachte mee over de ‘geschiedenis’, ook al zijn die hummels zich daarvan niet bewust. Er moet een vaag besef zijn dat het kind dat het voorwerp in handen heeft, er al iets mee heeft gedaan vóórdat het proefpersoontje ging kijken. Het moet het op z’n minst hebben opgepakt. Het andere kind heeft zo’n ‘geschiedenis’ niet.
Om dit idee te testen lieten zij een kleine honderd drie-, vier- en vijfjarigen op een kleefbord figuurtjes zien van een jongen en een meisje en een bal  of een teddybeer. Er waren twee varianten. In ene hield één van de kinderen de bal of beer vast en speelde er wat mee, vóórdat het andere kind het in handen kreeg. In de andere variant lag de bal of de beer tussen de twee kinderen in en pakte één van hen het als eerste op.
Gevraagd van wie het speeltje was, gaven kinderen van alle leeftijden significant vaak als antwoord dat het van het kind was dat het in handen had toen ze het tafereeltje op het bord zagen. Maar bij de variant waarin één van de twee kinderen het als eerste oppakte, werd net zo vaak het ene als andere kind als eigenaar genoemd. De onderzoekers zien dat als een bewijs voor hun ‘geschiedenis’-verklaring.
Om nog duidelijker te maken dat het echt om een besef van ’verleden’ gaat, deden ze met vijfjarigen een proefje waarin iets over de toekomst werd verteld en voorspelden dat dát geen verschil zou maken. In een computerfilmpje komen een jongen en een meisje een park inlopen. Eén van hen speelt met een bal.
Hier ook weer twee varianten. In de ene vertelt de onderzoeker dat het ándere kind (dat dus niet met de bal speelt) de bal van huis heeft meegenomen. In de tweede variant dat dat andere kind de bal straks mee naar huis zal nemen. Van wie denken ze dat de bal is?
Ook hier viel de keuze op het ‘verleden’: 81 procent koos voor het kind dat de bal van huis had meegebracht, ook al had het de bal tijdens het verhaaltje niet aangeraakt. In de andere variant koos 78 procent voor het kind dat spelend met de bal kwam aanlopen: het had al een ‘geschiedenis’ met de bal. De toekomst speelde geen rol bij het bepalen van het eigendom.

(Bron: Ori Friedman e.a. First Possession, History, and Young Children’s Ownership Judgments. Child Development online, march 8, 2013)

(Deel I Hoofdstuk Denken Theory of mind)
(Zie ook Is dit van iemand? op deze site)

Drempeltje of afgrond?

    Een van de bekendste experimenten met baby’s is dat met de zogeheten ‘schijnafgrond’ (visual cliff) om te kijken of zulke jonge kinderen al diepte kunnen zien. Een tafel met een glasplaat. Onder die plaat voor de helft een geblokt kleed de andere helft van het tafelblad is weggehaald. Op de grond  onder het doorzichtige gedeelte een zelfde kleed. Kinderen vanaf een half jaar die over de tafel kruipen houden halt waar zij het kleed in de diepte zien, ook al voelt het oppervlak voor hun kruipende knietjes en handjes hetzelfde aan.
Dit soort resultaten  hebben geleid tot de opvatting dat kinderen een aangeboren angst voor diepte hebben, een van de beschermingsmechanismen die in de loop van de evolutie zijn ontstaan. Zij hoeven dat niet door ervaring te leren: zodra hun visuele ontwikkeling het mogelijk maakt diepten te zien, vemijden ze die.
Hoe vaak dit experiment ook met hetzelfde resultaat is herhaald, zodat het tot de klassieken is komen te horen, er zijn altijd psychologen geweest die hebben gewezen op de beperkingen van de opzet. Het kind krijgt volgens hen namelijk tegenstrijdige informatie. De diepte lijkt gevaarlijk, maar het glas voelt veilig. Misschien maakt die verwarring dat ze niet verder kruipen. In ieder geval werd hiermee niet aangetoond dat het vermijden iets aangeborens is.
In een recent experiment wilde men juist de rol van ervaring bij dit gedrag bestuderen. Er werd ook met geblokte kleedjes gewerkt, maar zonder glas. Een tafel was in tweeën gedeeld. De ene helft stond vast, de andere helft kon met een pedaal hoger en lager worden gezet.  Zo konden lagere en hogere drempels worden gemaakt, maar ook een’ afgrond’ tot 90 cm. De kinderen waren allemaal twaalf maanden oud.  De onderzoeker zette het kind op de vaste tafelhelft en hield het goed in de gaten, terwijl vader of moeder het kind naar de andere kant van de tafel lokte. Iedere poging duurde ongeveer een halve minuut en per kind werd een klein uur geëxperimenteerd.
Toen 16 ervaren kruipers en 17 beginnende lopers werden vergeleken kwamen interessante verschillen naar voren. In de eerste plaats de bij beide groepen grote individuele verschillen in de drempels die de kinderen – kruipend dan wel lopend – konden nemen. Eén kruipertje kwam niet verder dan 1 cm, één lopend jongetje stapte 19 cm omlaag zonder om te vallen.
Wel lagen de gemiddelden van de twee groepen ver uit elkaar.  Voor ervaren kruipers lag dat bij 13 cm, voor de onervaren lopers bij 6 cm. Dat is deels te verklaren door de lichaamshouding: al lang met vier pootjes laag bij de grond rondscharrelen maakt je minder wiebelig dan rechtop op twee, als je dat nog maar net kunt. Maar de lange ervaring met kruipen die de kinderen hadden opgedaan maakte ook dat zij beter dan de onervaren lopers konden inschatten wat wel en niet kón.
Nog sterker kwam dat naar voren als er sprake was van een afgrond bij meer dan 22 cm. Geen van de kruipers ging daar af, maar de lopers stapten geregeld naar beneden (‘plunged right over the edge’) en moesten worden opgevangen. En dat terwijl beide groepen, gezien hun visuele ontwikkeling met twaalf maanden, al wel diepten konden zien. Het was de ervaring die het verschil uitmaakte.
Het experiment werd ook gedaan met ervaren lopers van achttien maanden. Ook zij stapten de afgrond niet in, maar – door ervaring wijs én behendig geworden – gebruikten ze allerlei andere manieren om naar beneden te komen.

(Bron: Kari S. Kretch & Karen E. Adolph: Cliff or Step? Posture-Specific Learning at the Edge of a Drop-Off, Child Development, 84, 1, 226-240, 2013)

(Deel I Hoofdstuk Zintuigen Zien)