Kleine ontwikkelingspsychologie

Vertekend spiegelbeeld

    Dat pubermeisjes die te dik zijn zich ongelukkig kunnen voelen is algemeen bekend. Er zijn ook allerlei programma’s ontwikkeld om hen te helpen af te vallen. Minder bekend is dat het risico op psychische problemen groter is bij pubermeisjes die dénken dat ze te dik zijn, maar een heel normaal gewicht hebben. Hun problemen zijn vaak ook ernstiger en is er sprake van depressiviteit.
Dat bleek uit een analyse van de gegevens  van ruim 6.000 meisjes  uit de Amerikaanse National Longitudinal Study of Adolescent Health.
Het verschil zou erin kunnen zitten dat te dikke meisjes een reële kijk hebben op wat er aan de hand is. Zelfs zodanig dat ook allerlei te dikke meisjes géén psychische problemen hebben, ook al willen ze wel graag afslanken. Maar meisjes die helemaal niet te dik zijn tobben dus over iets wat er niet is.  Zo’n verstoord lichaamsbeeld wijst op een dieperliggende oorzaak. Misschien hormonaal van aard. Dezelfde hormonen die ervoor zorgen dat het kinderlichaam verandert in vrouwelijke vormen. Bij sommige meisjes gaat die verandering heel snel.

(Bron: Michelle Frisco e.a. The Image in the Mirror and the Number on the Scale: Weight, Weight Perceptions, and Adolescent Depressive Symptoms. Journal of Health and Social Behavior, 51, 2, 215, 2010)

(Deel III Hoofdstuk Van probleem naar stoornis Anorexia en boulimia)

 

Het thuisfront

    Sommige (niet álle!) gedragsproblemen van kinderen in de schoolleeftijd worden veroorzaakt of versterkt door gezinsrelaties. Gezinnen kunnen een emotionele steunbron zijn voor kinderen, maar ook een bron van stress. Het gezin is een systeem van relaties. Tussen ouders onderling, tussen ouders en kinderen en hoe die twee soorten relaties op elkaar inwerken.
Aan een Amerikaans onderzoek deden 234 gezinnen mee met een zesjarig kind. Zij werden drie jaar gevolgd. Drie gezinstypen werden onderscheiden. Harmonieuze: warme manieren van omgang met elkaar, duidelijke rolverdelingen, emoties worden geuit, flexibele manieren om problemen op te lossen. Verwarrende: wel emotioneel op elkaar betrokken, af en toe ook wel hartelijkheid maar tegelijkertijd veel conflicten en weinig saamhorigheid. Los hangende: koel en afstandelijk ten opzichte van elkaar, onderling niet geïnteresseerd, maar wel kritisch, over gevoelens wordt niet gepraat.
Kinderen met gedragsproblemen kwamen relatief vaker uit de twee laatste gezinnen. Maar er was een opvallend verschil. Probleemkinderen uit de los hangende gezinnen begonnen op school meteen met agressief en storend gedrag. Ze hadden moeite zich op leertaakjes te concentreren en zich in de klas aan de gedragsregels  te houden. Deze problemen werden erger in de loop van de drie jaar.
Kinderen uit de verwarrende gezinnen hadden aanvankelijk geen problemen, maar gaandeweg de schooltijd ontstonden angsten, gevoelens van eenzaamheid, hadden ze weinig aansluiting met andere kinderen en met de leraar. Volgens de onderzoekers zijn dus juist kinderen uit deze verwarrende gezinnen kwetsbaar tijdens de eerste intensieve, sociale ervaringen buiten het gezin. Zij hebben thuis geen gemeenschapsgevoel kunnen leren.

(Bron: Melissa Sturge-Apple e.a. Typologies of Family Functioning and Children’s Adjustment During the Early School Years. Child Development, 81, 4, 1320-1335, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Thuis Tussen ouders en kinderen)

Pestkoppen en slachtoffers

    Ze lijken meer op elkaar dan je zou denken. Dat bleek uit een meta-analyse van de resultaten van 153 onderzoeken uit de laatste dertig jaar uit Amerika en Europa. Meer dan gemiddeld gelden voor hen de volgende kenmerken. Beide groepen hebben weinig algemene sociale competentie en in het bijzonder slecht ontwikkelde sociale vaardigheden om problemen en botsingen in de omgang met anderen op te lossen. Ze hebben veel negatieve gedachten over zichzelf. Ze komen uit gezinnen met veel conflicten en wat betreft de opvoeding nogal onmachtige ouders. Slechte sociale omstandigheden hebben op hen een extra negatieve invloed vergeleken met op andere kinderen. Ze hebben een hekel aan school.
Verschillen bleken er ook. Pestkoppen zijn extravert en zetten hun agressie om in externaliserend gedrag. Ze hebben ook allerlei minachtende ideeën over anderen. Ze zijn gevoelig voor ‘slechte’ invloed van leeftijdgenoten. Pestkoppen hebben vaak slechte schoolresultaten, slachtoffers niet. Slachtoffers richten hun agressie internaliserend op zichzelf. Typerend voor slachtoffers is dat zij vaak door leeftijdgenoten worden buitengesloten.
De meeste anti-pest programma’s zijn erop gericht de pestkoppen minder kans tot pesten te geven door regels en afspraken waaraan leerlingen moeten beloven zich te houden (’Bij ons wordt niet gepest’). Ook wordt het melden van pesterijen gestimuleerd. Op basis van hun resultaten vinden de onderzoekers onder meer dat daarnaast moet worden gewerkt met ouders om hun opvoedingsonmacht te verkleinen. Met beide groepen kinderen om hun sociale vaardigheden in het algemeen en hun conflictoplossend vermogen in het bijzonder te vergroten. En met de pestkoppen om hun schoolresultaten te verbeteren.

(Bron: Clayton R. Cook e.a. Predictors of Bullying and Victimization in Childhood and Adolescence: A Meta-analytic Investigation. School Psychology Quaterly, 25, 2, 65-83, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Antisociale agressie Pesten en gepest worden)

Kleine onderhandelaars

    Niet te snel tussen beide komen als peuters het tijdens het spelen niet met elkaar eens zijn. Dat is de conclusie van een Noors onderzoek, waarbij men vaststelde dat zelfs zulke kleintjes al heel aardig kunnen onderhandelen. Ze komen er vaak zelf wel uit.
Het ging om 24 twee- en driejarigen in de kinderopvang, van wie de speel-interacties werden opgenomen. De onderhandelingen gingen in het algemeen over speelgoedjes, over wat er mee werd gespeeld en over wie wat mocht doen. Het ging verbaal zowel als non-verbaal, met woorden, gebaren, manieren van kijken, glimlachen en schateren. Ze zetten ze allemaal in. Welke, was afhankelijk van waar het over ging. Woorden bijvoorbeeld vaker als het ging over met wat ze zouden gaan spelen. Kijken en glimlachen vaker als een kind iets graag wilde doen. Als het met het ene niet lukte, probeerden ze het op een andere manier.
Tussen kinderen die veel samenspeelden en elkaar het beste hadden leren kennen gingen de onderhandelingen het soepelste. Dat maakt dat de onderzoekers denken dat ervaring als heel klein kind belangrijk is. Gaandeweg die ervaring worden de kinderen flexibeler in het onderhandelen. Natuurlijk moet je tussenbeide komen als het uit de hand loopt of als één kind altijd het onderspit delft. Maar het is goed hen even te laten betijen.

(Bron: Torgeir Alvestad: Preschool relationships – young children as competent participant in negotiations. Dissertatie Göteborgs Universitet. Utbildningsvetenskapliga faculteten, 18 juni, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Vrijgevigheid)

Betere schooltijden

    Uit hersenonderzoek is duidelijk geworden dat pubers een verschuiving hebben in hun slaap-waakritme in vergelijking met schoolkinderen. De behoefte aan de hoeveelheid slaap verandert niet en blijft gemiddeld op negen uur. Maar ’s avonds begint de slaperigheid zo’n twee uur later en ’s morgens zijn ze twee uur later pas uitgeslapen. Daarom wordt gepleit voor een verandering van schooltijden in het voortgezet onderwijs. Maar die tijden zijn zo ingeslepen in het maatschappelijke dagritme dat er veel verzet tegen is.
Op een highschool op Rhode Island heeft men toch maar eens een onderzoek gedaan. Ruim 200 leerlingen tussen veertien en zeventien jaar deden mee. Voor hen werd de aanvangstijd van acht uur verschoven naar half negen. Zelfs dat halve uurtje maakte al een wereld van verschil. Door de dag genomen waren de leerlingen minder sloom, slaperig, lamlendig, geïrriteerd, moe en depri. Ze konden zich tijdens de lessen ook beter concentreren. Interessant was dat het slaaptekort verminderde, ook al werd de negen uur niet gehaald. Het percentage leerlingen dat minder dan zeven uur sliep ging met tachtig procent omlaag. Zestien procent sliep gewoonlijk acht uur. Dat percentage liep op tot ruim vijftig. Het traditionele uitslapen in het weekend verminderde met gemiddeld drie kwartier.
Er was vanuit het schoolbestuur veel verzet om half negen permanent te maken. ‘Schooltijden zijn nu eenmaal heilig’, zegt één van de onderzoekers. Maar leerlingen en docenten zetten door en kregen hun zin.

(Bron: Judith Owens e.a. Impact of Delay in School Start Time on Adolescent Sleep, Mood and Behavior. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 164, 7, 606-614, 2010.
Kyla Wahlstrom. School Start Time and Sleepy Teens. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 164,7, 676-677, 2010)

(Deel III Hoofdstuk Cognitieve veranderingen, Aandacht, concentratie en planmatig werken)

Nog altijd moeders lievelingetje

    De meeste ouders houden van hun kinderen. Maar dat wil niet zeggen dat zij de verschillen tussen hen niet zien. En dat maakt dat ze zich in hun ene kind makkelijker kunnen verplaatsen dan in het andere. Je kunt misschien zeggen: zich met het ene meer verwant voelen dan met het andere. En dat leidt tot verschillen in de manier waarop zij met hun kinderen omgaan. Met hun ene kind gaat hen dat makkelijker af dan met het andere.
Maar sommige ouders lijken die verschillen niét te kunnen hanteren.  Dat kan onder meer maken dat er in een gezin een lievelingetje ontstaat. Uit onderzoek is al bekend dat dit op alle kinderen uit een gezin, inclusief het lievelingetje, een negatieve invloed heeft. Bij de andere kinderen groeit een stille wrok jegens de ouders en het favoriete broertje of zusje. En dit uitverkoren kind voelt enerzijds deze wrok en gaat er anderzijds onder gebukt dat het moet voldoen aan de speciale verwachtingen van de ouders dat het zich ook als bijzonder kind zal gedragen.
Amerikaanse psychologen wilden weten of deze gezinsverhoudingen doorwerken tot in de volwassenheid. Dat bleek zo te zijn, zelfs tot in de middelbare leeftijd. Het betrof hier het voortrekken door de moeder. In de stad Boston deden 275 moeders tussen zestig en zeventig jaar mee, met ten minste twee nog in leven zijnde kinderen, in totaal 671 zonen en dochters. Het onderzoek bestond uit interviews met moeders en kinderen afzonderlijk over hoe het vroeger thuis toeging. Daarbij werd speciaal ook gevraagd naar eventuele conflicten met een bepaald kind en of er ook eentje was dat emotioneel werd voorgetrokken. Ook werd onder andere aan moeder gevraagd van wie van de kinderen ze verwachtte dat die voor haar zou zorgen als zij ziek of gebrekkig zou worden. Als vroeger sprake was van een lievelingetje en een moeder nog steeds dat kind noemde als degene van wie zij zorg verwachtte ging dat significant vaak samen met meer verschijnselen van neerslachtigheid bij al haar volwassen kinderen, vergeleken met de kinderen in het algemeen.

(Bron: Karl Pillemer e.a. Mothers’ Differentiation and Depressive Symptoms Among Adult Children. Journal of Mariage and Family, 72, 2, 333, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Plaats in de kinderrij Kinderen onder elkaar)

Digitale tweedeling

    In veel landen is het overheidsbeleid erop gericht een ‘digitale tweedeling’ te voorkomen. Dat wil onder meer zeggen dat men er naar streeft dat ook in de laagste milieus kinderen toegang hebben tot het internet. Daarvoor worden allerlei projecten in het leven geroepen waardoor ouders voor weinig geld of gratis een computer in huis kunnen halen. Ook hun kinderen kunnen dan van de educatieve mogelijkheden profiteren.
 Uit een grootschalig Amerikaans onderzoek blijkt echter dat het effect negatief uitpakt voor de schoolresultaten wat betreft rekenen en taal voor leerlingen uit laaggeschoolde milieus. In de staat North Carolina werden 150.000 leerlingen tussen acht en dertien jaar gevolgd tussen 2000 en 2005, een periode waarin een snelle toename was te zien in het aantal gezinnen met computers en toegang tot internet. Men vergeleek de kinderen uit gezinnen die al in 2000 hierover beschikten met degenen die pas in de vijf jaar daarna thuis internetmogelijkheden kregen. Die laatsten waren met name kinderen uit achterstandsgezinnen. Hun schoolresultaten gingen  na de komst van de computer achteruit. Niet dramatisch, wel significant. Deze kinderen gebruikten de computer voornamelijk voor amusement, niet voor educatieve doelen. Bovendien besteedden ze daardoor minder tijd aan schoolwerk.
Dat bleek een belangrijk verschil met geschoolde gezinnen. Daar zien de ouders erop toe dat kinderen niet alleen maar spelletjes spelen en letten ze erop dat de schoolresultaten niet onder computergebruik te lijden hebben.

(Bron: Jacob Vigdor & Helen Ladd: Scaling the Digital Divide:  Home Computer Technology and Student Achievement. National Bureau of Economic Research online, june 18 th, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Computerkinderen Op zoek naar informatie)  

Vaak verhuizen

    In Amerika wordt veel vaker verhuisd dan in Nederland. Toch zijn de resultaten van een Amerikaans onderzoek ook voor hier interessant. Er deden ruim 7.000 volwassenen uit een representatieve steekproef aan mee. Zij waren tussen 20 en 75 jaar en zij werden uitgebreid getest op persoonlijkheid en tevredenheid met het bestaan. Dit werd na tien jaar nog eens herhaald. Het hoofddoel van het onderzoek betrof namelijk de stabiliteit van zulke gegevens.
Maar aan de deelnemers werd onder andere ook gevraagd hoe vaak zij als kind, voor hun twaalfde jaar, waren verhuisd. Voor mensen die hoog scoorden op het persoonlijkheidskenmerk introvert bleek er een duidelijke samenhang te zijn met hoe vaak ze als kind waren verhuisd en hun al dan niet gelukkig zijn met het volwassen leven. Hoe vaker verhuisd, hoe ongelukkiger.
Het aantal verhuizingen lag overigens tussen de 0 en 60! Maar dat gaf een scheve vertekening. De overgrote meerderheid lag tussen 0 en 11, wat voor Nederlandse begrippen natuurlijk ook al veel is. Het onderzoek is belangrijk, omdat al wel bekend was dat kinderen het in het algemeen moeilijk hebben met verhuizen. Zij krijgen gedragsproblemen, angstverschijnselen en hun schoolprestaties gaan soms achteruit. Maar meestal is dit maar tijdelijk. Uit dit onderzoek blijkt dat het voor introverte kinderen een levenlang kan doorwerken als het te vaak gebeurt.
Zulke kinderen maken in nieuwe omstandigheden moeilijk nieuwe contacten. Als ze dat bij herhaling ervaren worden ze overgevoelig voor afwijzing. Een neiging die hen als volwassenen bijblijft. Dat maakt hun relaties moeizamer en well-being lager.
Eén ding dat de onderzoekers expliciet noemen is dat zulke volwassenen nooit een vriend-of-vriendin-van-vroeger hebben, terwijl die bij het ouder worden soms zo belangrijk kan zijn.

(Bron: Shigehiro Oishi & Ulrich Schimmack. Residential Mobility, Well-Being, and Mortality. Journal of Personality Psychology, 98 ,6, 980-994, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Kinderzorgen)

Veelzeggend cortisol

    Kortgeleden verschenen de resultaten van een Amerikaans onderzoek naar het effect van gastgezinnen als kinderopvang. Er deden 150 drie- en vierjarigen aan mee, verspreid over 110 gastgezinnen. Men observeerde hoe het toeging in de opvang en van de kinderen werd op verschillende momenten van de dag het cortisolniveau gemeten. Dat is een hormoon dat een mens helpt om een spannende situatie op te lossen. Het is dus indirect een maat voor de mate van stress die iemand ervaart.
Bij veertig procent van de kinderen liep het cortisol in de loop van de dag hoog op. Dat gebeurde in opvang waarin de verzorging heel strikt was. Kinderen moesten lang stil zitten en onder leiding lesjes leren over cijfers, letters, kleuren enzovoort. (Dat is kennelijk in Amerikaanse gastgezinnen niet ongebruikelijk). Daarbij werd niet ingespeeld op eventuele reacties van kinderen. Tijd voor vrij spel was er nauwelijks. De jongetjes werden agressief, de meisjes stil en teruggetrokken. Toch deden de gastgezinnen dit met de beste bedoelingen om de cognitieve ontwikkeling van de kinderen te stimuleren. Wat overigens ook wel lukte. Maar de onderzoekers zien hun resultaten als een teken dat er nog veel onkunde is wat betreft goede kinderopvang. Het leek bovendien dat de stress vooral door kinderen werd ervaren die het thuis heel anders waren gewend.
Dat laatste is ook een belangrijk element in een dezer dagen gepubliceerd Nederlands onderzoek. Ook daarbij was het cortisolniveau een maat voor stress. Het ging om 64 baby’s die vanaf drie maanden naar 38 verschillende crèches gingen. Ze werden gevolgd tot ze negen maanden waren.
De onderzoekster beoordeelt het merendeel van de crèches als matig, waar vooral baby’s met een moeilijk temperament te kort komen. Wel zijn er, net als in het Amerikaanse onderzoek, positieve resultaten op het gebied van de cognitieve ontwikkeling.
Maar het interessantst is de constatering dat juist baby’s die thuis worden verzorgd door een sensitieve moeder, die aanvoelt wanneer en hoe ze haar kind moet sussen (zoals bij het optillen uit het warme badwater de kou in) in de crèche de grootste stress ervaren. Daar is geen tijd of misschien ook niet voldoende knowhow, voor zulk gevoelig inspelen op behoeften van een baby. Vooral de eerste maand in de opvang is voor zo’n kind, dat beter is gewend, een zware opgave.

(Bron: Megan R. Gunnar e.a. The Rise in Cortisol in Family Day Care: Associations With Aspects of Care Quality, Child Behavior, and Child Sex. Child Development 81, 3, 851-869, 2010
Esther M Albers. The Challenges of Child Care for Very Young Infants, Proefschrift Radbout Universiteit Nijmegen, 22 juni, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Kinderopvang)

Slapend leren

    ‘Leg het boek maar onder je kussen. Dan leer je terwijl je slaapt.’ Een oud bakerpraatje om schoolkinderen gerust te stellen. Maar het werkte niet! Nu blijkt dat er één fase in ons leven is, waarin we inderdaad slapend kunnen leren: de eerste tijd nadat we geboren zijn.
Wetenschappers vragen zich al lang af hoe het mogelijk is dat pasgeboren baby’s leerzame ervaringen opdoen, terwijl ze 18 van de 24 uur slapen. Die ervaringen zijn nodig omdat zij zich zo snel mogelijk moeten zien aan te passen aan de nieuwe omgeving buiten de baarmoeder. Maar hoe moet dat als je het overgrote deel van de tijd van de wereld bent? Slapend dus.
Onderzoekers deden met baby’s van één en twee dagen oud een simpel conditioneringexperiment. Zij lieten de slapende kinderen een toon horen gevolgd door een heel zwak luchtpufje op de ogen. Zij knepen dan als in een reflex even met de oogleden. Deze combinatie werd herhaald tot na twintig minuten 24 van de 26 de baby’s ook met hun oogjes knepen bij het horen van de toon alleen. Bovendien werden met behulp van elektroden de hersengolven geregistreerd en kon men vaststellen dat deze bij de 24 baby’s zodanig veranderden dat zij wezen op het ontstaan van geheugen. Dit is een vorm van conditionering, weliswaar de eenvoudigste manier van leren, maar toch veelzeggend.

(Bron: William P. Fifer e.a. Newborn infants learn during sleep. Proceedings of the National Academy of Science of the  United States of America Online, May 17, 2010)

(Deel I hoofdstuk Hoe leren kinderen? Klassieke conditionering)