Kleine ontwikkelingspsychologie

Hoe hersenen reageren op kindermishandeling

    Kinderen die worden mishandeld reageren tijdens psychologische experimenten lichamelijk anders op filmpjes met ruziënde mensen dan niet-mishandelde kinderen. Uit hun hartslag blijkt dat ze veel meer op hun hoede zijn, alsof ze wat ze zien meer op zichzelf betrekken. Wie als kind is mishandeld heeft later een verhoogde kans op angsten en depressie. Dit soort gegevens wijst erop dat bepaalde hersenactiviteiten hierbij zijn betrokken.
Onderzoekers van het Anna Freud Centre in Londen vergeleken de MRI scan van 20 mishandelde en 23 niet-mishandelde twaalfjarige kinderen terwijl zij keken naar foto’s van mannen en vrouwen met verdrietige, boze en neutrale  gezichtsuitdrukkingen. Hun werd alleen gevraagd steeds aan te geven of het een man of vrouw was. Over de verschillende gezichtsuitdrukkingen werd niet gesproken. Als de mishandelde kinderen de boze gezichten zagen was er een verhoogde activiteit in de delen van de hersenen die betrokken zijn met dreiging.
In zekere zin is dit nuttig, want het is een manier waarop het brein een voorbereiding op de gevaarlijke situatie mogelijk maakt. Deze reactiepatronen van mishandelde kinderen lijken op die welke geconstateerd zijn bij soldaten die aan het front zijn (geweest). Er is een voortdurende hyper-alertheid voor gevaar. Wat op korte termijn functioneel is kan op de langere duur echter schadelijk werken. Alsof het brein continu op stand ‘oppassen’ staat. Er ontstaat een overgevoeligheid die kan leiden tot angsten.
Andere onderzoekers stelden vast dat pubers die als kind werden mishandeld naar verhouding minder hersencellen hadden in de gebieden die betrokken zijn bij dreiging, emotie en angst. Maar volgens hen is dat gelukkig niet onomkeerbaar. Juist omdat in de puberteit er een ingrijpende reorganisatie in de hersenen plaatsvindt, waarbij cellen zowel afsterven als aangemaakt worden, zijn er aangrijpingspunten voor therapie.

(Bron: Eamon MaCrory e.a. Heightened neural reactivity to threat in child victims of family violence. Current Biology, 21, 23, 2011.
E.E. Edmiston e.a. Corticostriatal-Limbic Gray Matter Morphology in Adolescents With Self-reported Exposure to maltreatment. Archives of Pediatrics and Adolescent Mediicine, 165, 12, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Kinderzorgen Mishandeld)

Groepsdruk bij kleuters

    Het is niet makkelijk om in een groep een afwijkende mening te hebben en voet bij stuk te houden. Leer je zulk conformistisch gedrag in de loop van je leven? Nee, de neiging om maar mee te gaan met wat de groep vindt blijkt al bij kleuters te bestaan. Dat blijkt uit een gecombineerd Duits-Nederlands onderzoek waaraan in totaal 96 vierjarigen meededen van 24 verschillende scholen. Steeds werd een experiment gedaan met vier kinderen, die elk in een hoekje zaten, zó dat ze elkaar niet konden zien, alleen horen.
Ze kregen allemaal hetzelfde prentenboek met dieren. Steeds stond op de linkerpagina een dierengezinnetje en op de rechter één van de gezinsdieren. Bij één kind was die rechterpagina soms anders. Stond bijvoorbeeld bij drie kinderen daar de babybeer, dan stond bij dat ene kind de berenmoeder, of een babymuis. Van de 96 kinderen kregen 24 die rol toebedeeld. De kinderen zelf wisten niet beter of alle boeken waren gelijk.                                                                                                                   
                                                                                                                                           c Max Planck Institute
Hun werd gevraagd een bepaalde pagina op te zoeken
en om de beurt te zeggen wat op de rechterpagina stond. Die pagina was in twaalf gevallen voor alle kinderen gelijk en in zes had het ene kind, dat het laatst aan de beurt kwam, een andere afbeelding.
Van de 24 kinderen gingen er achttien minstens één keer met de meerderheid mee, en tien bijna altijd. Het zou natuurlijk kunnen zijn dat die kinderen een beetje in de war raakten van die in hun oren raar klinkende antwoorden van de anderen. Zij zagen toch duidelijk een babymuis en geen beertje.
Daarom deden de onderzoekers een tweede experiment, waarbij het kind soms antwoord mocht geven zonder dat de anderen het konden horen. Dat gebeurde met een lampje. Als dat uit was moesten ze het antwoord zachtjes tegen de onderzoeker zeggen en bij aan hardop. En ja hoor, als de anderen hen niet konden horen hielden ze vaker voet bij stuk.

(Bron: Daniel Haun & Michael Tomasello: Conformity to Peer Pressure in Preschool Children. Child Development 82, 6, 1759-1767, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Kinderzorgen Erbij horen of anders dan anderen)

Het juiste merk

    Bij de grote straatrellen onlangs in Engeland werden door jongeren winkels geplunderd. Het grootste deel van de geroofde buit bestond uit merkkleding. Een onderzoekster van de Universiteit van Leicester was daar niet echt verbaasd over. Zij had in haar onderzoek al geconstateerd hoe belangrijk de betekenis van het juiste logo is voor de identiteitsbeleving van jongeren. Daar blijft het echter niet bij. In een recent onderzoek constateerde ze dat ook kinderen tussen vier en twaalf jaar al stevig merkenbewust kunnen zijn. Ook dat vindt zij niet verbazingwekkend: kinderen groeien op in een consumptieve wereld waarin mode en het wel en wee van beroemdheden met al hun glamour veel aandacht krijgen. Het zijn dan ook de ouders die een sleutelrol hebben. Doen ze zelf daaraan mee of houden ze consumptisme buiten de deur?
De onderzoekster geeft een schets van twee kinderen die daarvoor model kunnen staan. Robert , die uit een gezin komt waar bij aankopen uitdrukkelijk gezocht wordt naar de juiste merken en logo’s. Als je met hem over zijn kleren praat heeft hij het niet simpelweg over z’n trui of z’n broek, maar over een ‘trui van....’ en een ‘broek van .....’. Bij Hayley thuis is weinig geld, haar kleren komen uit goedkope winkelketens. Merken zeggen haar zo weinig dat ze de beroemde namen niet eens kan thuisbrengen als de interviewster daarnaar vraagt.
Complicerende factor is wel dat kinderen in de basisschool-leeftijd niets liever willen dan kleren aan hebben die iedereen draagt. Niet opvallen, erbij horen. Als Hayley in haar klas de enige is die in niets met de mode mee kan doen raakt ze geisoleerd. Dus als het kan is een beetje toegeven volgens de onderzoekster wel aan te raden.
Overigens acht zij het mogelijk dat door de roof tijdens de rellen op de exclusieve merken een smet is komen te liggen, als zouden zij door hun hoge prijzen diefstal uitlokken. De producenten zullen zich misschien gaan bezinnen en de onnodig hoge prijzen verlagen.

(Bron: Jane Pilcher: No logo? Children’s consumption of fashion, Childhood, 18, 1, 128-141, 2011)

(Kinderen als beroep, Hoofdstuk Stomme laarzen)

Niet harder dan 32 km!

    Engelse onderzoekers hebben vastgesteld dat kinderen in de leeftijd van de basisschool niet kunnen inschatten hoe snel een auto die harder rijdt dan 32 km (20 mijl=32,2 km) bij hen is als hij bij die snelheid nog vijf seconden van hen is verwijderd. Volwassenen kunnen dat zelfs nog bij 75 km.
Als kinderen onvoorzichtig oversteken is dat niet te wijten aan hun onvoorzichtigheid of zelfs roekeloosheid. Hun visuele systeem is simpelweg nog niet op die snelheden ingesteld. Zelfs als zij heel braaf links-rechts-links kijken voor zij oversteken maken ze die inschattingsfouten.
Met het oog op kinderen is 50 km in de bebouwde kom dus volstrekt onverantwoordelijk. De onderzoekers hebben berekend dat als je anderhalve kilometer door de bebouwde kom rijdt met een snelheid van 32 km in plaats van 48 km, je dat slechts 60 seconden in tijd scheelt.

(Bron: J. Wann e.a. Traffic at 30 mph is too fast for children’s visual abilities. University of Royal Holloway London online, november 23, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Zelfstandig worden Competentie ervaringen)

Narcisjes

    Steeds vaker wordt het begrip ‘narcistisch’ gebruikt als het om kinderen van nu gaat. Ze lijken een overtrokken zelfbeeld te hebben. Als verklaring wordt wel genoemd dat ouders van nu de een of twee bewust gekozen kinderen graag zien als een succesvol product van zichzelf en hen dus vaak en veel prijzen om wat ze doen.
Uit een overzichtsartikel van wat er aan narcisme-onderzoek is blijkt het toch wat ingewikkelder te liggen. Zo moet bijvoorbeeld verschil worden gemaakt tussen grandioos en kwetsbaar narcisme. Bij het eerste gaat het om een hoge zelfwaardering, altijd aandacht naar zich toe trekken, in het middelpunt willen staan en als dat niet lukt of zelfs kritiek oplevert, buitengewoon agressief reageren. Het tweede wordt juist gekenmerkt door een lage zelfwaardering, liever op de achtergrond willen blijven en bij de minste kritiek of afwijzing met angst en schaamte reageren.
Ze komen soms in een en dezelfde persoon voor. De verklaring daarvoor is dat de basis van beide vormen een buitensporige afhankelijkheid is van de mening van anderen voor het gevoel van eigenwaarde.
Het ontstaan van narcisme in de kindertijd wordt zeker mede beïnvloed door de opvoedingsstijl. Maar ook dat is niet eenduidig. Alles van het kind buitengewoon bijzonder vinden kan een rol spelen, maar ook verwenning, dus alles maar goed vinden wat een kind wil of anderzijds juist een grote kilheid. In het eerste geval krijgen kinderen het idee dat er niet onvoorwaardelijk van hen wordt gehouden, maar alleen omdat ze bijzonder zijn. In het tweede geval groeit in hen het als vanzelfsprekend ervaren idee dat zij het centrum van alles zijn naar wie iedereen zich moet schikken. En in het laatste geval, als kinderen emotioneel in de kou staan, zit er voor hen niks anders op dan zichzelf de lucht in te steken.
Om het nog ingewikkelder te maken speelt hier doorheen een temperamentsaspect van het kind. Is het in de afhankelijkheid voor reacties van anderen vooral gevoelig voor beloning en bevestiging of juist voor straf en afwijzing? Opvoedingsstijl en temperament werken zo op elkaar in.

(Bron: Eddie Brummelman & Sander C.E. Thomaes: Opvoeding en de ontwikkeling van grandioos en kwetsbaar narcisme: Een overzicht. Kind en Adolescent, 31, 3, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Variaties in persoonlijkheid Zelfbeeld)

Schele kinderen minder geliefd

    Zwitserse onderzoekers legden 118 kinderen tussen drie en twaalf jaar steeds twee foto’s van kindergezichten voor en vroeg hen welk van de twee ze op hun verjaarspartijtje zouden vragen. Die foto’s waren van zes identieke tweelingen. Steeds hadden de onderzoekers de foto van één van de tweeling met photoshop zo bewerkt dat het kind een scheel oogje had, hetzij naar buiten, hetzij naar binnen gericht.
De kinderen kregen vier keer een tweelingpaar voorgelegd en moesten er eentje kiezen. Overigens is interessant dat die 118 kinderen òf zelf patiëntje waren bij een oogkliniek of een broertje of zusje daarvan waren. Maar voor een ander oogprobleem dan scheelzien. Maar je zou kunnen zeggen dat ze wel op een bepaalde manier iets met ogen hadden.
Kinderen onder de zes jaar maakten geen verschil tussen het schele en niet schele kind. De oudere kinderen wel. Met name die tussen zes en acht jaar. Van de 48 kinderen van die leeftijd kozen er 18 geen van de vier keer het schele kind en 17 één keer.
Nadat het kiezen voorbij was werd de kinderen gevraagd of hen iets aan de gezichten opviel. Van de drie tot zesjarigen wees 19 procent uit zichzelf op de ogen. Een percentage dat opliep tot 39 als hen werd gezegd dat ze speciaal op de ogen moesten létten. Van de zes- tot achtjarigen wees de helft uit zichzelf op het schele oog en nadat ze op de ogen attent gemaakt werden driekwart. Volgens de onderzoekers is het dus belangrijk scheelzien vóór het zesde jaar te behandelen, omdat schele kinderen daarna de kans lopen onder leeftijdgenootjes minder geliefd te zijn.

(Bron: 6-year olds with squint less likely to be invited to birthday parties. British Journal of Ophthalmology online, aug 19, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Kinderzorgen Uiterlijk)

Ongelukkig jarig

    Het aantal ADHD kinderen neemt nog steeds toe. Naar de oorzaken wordt gezocht. Amerikaanse onderzoekers bekeken het probleem eens van een heel andere kant. Zij redeneerden ongeveer als volgt: Het vermoeden van ADHD begint vaak bij de leidster in de kindergarten – het jaar voordat kinderen naar de elementary school gaan – die een kind zo druk vindt en het aanmeldt voor psychologisch onderzoek. Bij dat onderzoek weegt dit oordeel van de leidster zwaar mee.
Maar in een kindergartengroep zitten kinderen die net vijf zijn tot en met ruim zes jaar. Kinderen mogen er namelijk heen als ze vijf jaar zijn, maar er wordt een datumlimiet gesteld, bijvoorbeeld
1 september. Een kind dat 31 augustus  vijf is geworden mag komen, wie op 2 september jarig is niet. Zou het niet zo kunnen zijn dat die heel jonge kinderen in de groep vergeleken met de oudere kinderen en zeker vergeleken met de oudsten extra druk, beweeglijk   en ongeconcentreerd lijken?
Van 12.000 kinderen uit een groot nationaal longitudinaal onderzoek ging men na welke kinderen als kleuter als ADHD waren gediagnosticeerd en medicijnen kregen. En inderdaad: de allerjongsten in kindergarten hadden in het algemeen 60 procent meer kans gehad om als ADHD aangemerkt te worden en Ritaline te slikken. Een verschil dat bleef doorwerken tot de kinderen tien en dertien jaar waren.
Er werd zelfs een verschil gevonden tussen kinderen die slechts één dag in leeftijd scheelden: In Michigan is de datumlimiet 1 december. Kinderen die op die dag vijf worden mogen komen, wie op 2 december jarig is niet. Onder de 1 december-jarigen was het aantal ADHD kinderen veel hoger dan onder de 2 december-jarigen!
Dit onderzoek doet denken aan de resultaten van het Nederlandse onderzoek Geboortemaand en schoolsucces uit de jaren zeventig. Toen werd aangetoond dat kinderen die vlak voor de toenmalige toelatingsdatum van 1 september zes jaar werden meer kans hadden in de eerste klas van de lagere school te blijven zitten dan kinderen die eerder in het jaar jarig waren.

(Bron: Todd E. Elder, The Importance of Relative Standards in ADHD Diagnosis: Evidence from Exact Birth Dates. Journal of Health Economics, 29, 5, 2010)

( Deel II Hoofdstuk Variaties in persoonlijkheid ADHD) 

Pestkoppen en slachtoffers

    Ze lijken meer op elkaar dan je zou denken. Dat bleek uit een meta-analyse van de resultaten van 153 onderzoeken uit de laatste dertig jaar uit Amerika en Europa. Meer dan gemiddeld gelden voor hen de volgende kenmerken. Beide groepen hebben weinig algemene sociale competentie en in het bijzonder slecht ontwikkelde sociale vaardigheden om problemen en botsingen in de omgang met anderen op te lossen. Ze hebben veel negatieve gedachten over zichzelf. Ze komen uit gezinnen met veel conflicten en wat betreft de opvoeding nogal onmachtige ouders. Slechte sociale omstandigheden hebben op hen een extra negatieve invloed vergeleken met op andere kinderen. Ze hebben een hekel aan school.
Verschillen bleken er ook. Pestkoppen zijn extravert en zetten hun agressie om in externaliserend gedrag. Ze hebben ook allerlei minachtende ideeën over anderen. Ze zijn gevoelig voor ‘slechte’ invloed van leeftijdgenoten. Pestkoppen hebben vaak slechte schoolresultaten, slachtoffers niet. Slachtoffers richten hun agressie internaliserend op zichzelf. Typerend voor slachtoffers is dat zij vaak door leeftijdgenoten worden buitengesloten.
De meeste anti-pest programma’s zijn erop gericht de pestkoppen minder kans tot pesten te geven door regels en afspraken waaraan leerlingen moeten beloven zich te houden (’Bij ons wordt niet gepest’). Ook wordt het melden van pesterijen gestimuleerd. Op basis van hun resultaten vinden de onderzoekers onder meer dat daarnaast moet worden gewerkt met ouders om hun opvoedingsonmacht te verkleinen. Met beide groepen kinderen om hun sociale vaardigheden in het algemeen en hun conflictoplossend vermogen in het bijzonder te vergroten. En met de pestkoppen om hun schoolresultaten te verbeteren.

(Bron: Clayton R. Cook e.a. Predictors of Bullying and Victimization in Childhood and Adolescence: A Meta-analytic Investigation. School Psychology Quaterly, 25, 2, 65-83, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Antisociale agressie Pesten en gepest worden)

Vaak verhuizen

    In Amerika wordt veel vaker verhuisd dan in Nederland. Toch zijn de resultaten van een Amerikaans onderzoek ook voor hier interessant. Er deden ruim 7.000 volwassenen uit een representatieve steekproef aan mee. Zij waren tussen 20 en 75 jaar en zij werden uitgebreid getest op persoonlijkheid en tevredenheid met het bestaan. Dit werd na tien jaar nog eens herhaald. Het hoofddoel van het onderzoek betrof namelijk de stabiliteit van zulke gegevens.
Maar aan de deelnemers werd onder andere ook gevraagd hoe vaak zij als kind, voor hun twaalfde jaar, waren verhuisd. Voor mensen die hoog scoorden op het persoonlijkheidskenmerk introvert bleek er een duidelijke samenhang te zijn met hoe vaak ze als kind waren verhuisd en hun al dan niet gelukkig zijn met het volwassen leven. Hoe vaker verhuisd, hoe ongelukkiger.
Het aantal verhuizingen lag overigens tussen de 0 en 60! Maar dat gaf een scheve vertekening. De overgrote meerderheid lag tussen 0 en 11, wat voor Nederlandse begrippen natuurlijk ook al veel is. Het onderzoek is belangrijk, omdat al wel bekend was dat kinderen het in het algemeen moeilijk hebben met verhuizen. Zij krijgen gedragsproblemen, angstverschijnselen en hun schoolprestaties gaan soms achteruit. Maar meestal is dit maar tijdelijk. Uit dit onderzoek blijkt dat het voor introverte kinderen een levenlang kan doorwerken als het te vaak gebeurt.
Zulke kinderen maken in nieuwe omstandigheden moeilijk nieuwe contacten. Als ze dat bij herhaling ervaren worden ze overgevoelig voor afwijzing. Een neiging die hen als volwassenen bijblijft. Dat maakt hun relaties moeizamer en well-being lager.
Eén ding dat de onderzoekers expliciet noemen is dat zulke volwassenen nooit een vriend-of-vriendin-van-vroeger hebben, terwijl die bij het ouder worden soms zo belangrijk kan zijn.

(Bron: Shigehiro Oishi & Ulrich Schimmack. Residential Mobility, Well-Being, and Mortality. Journal of Personality Psychology, 98 ,6, 980-994, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Kinderzorgen)

Als jij me leuk vindt, vind ik mezelf ook leuk

    Het zelfbeeld van kinderen is geen vaststaand gegeven. Het kan per situatie schommelen tussen positief en negatief. Met name ook door reacties van leeftijdgenoten. Dat bleek uit een Nederlands onderzoek met 333 kinderen tussen acht en twaalf jaar.
Zij speelden zogenaamd een populariteitswedstrijd op het internet. Vooraf werd hen een zelfbeeldtest afgenomen. Daarna moesten ze een profiel van zichzelf op de site zetten, inclusief foto. Op basis daarvan kregen ze op het scherm de gemiddelde ‘likabilityscore’ die hen, ook weer zogenaamd,  door een jury van zestien leeftijdgenoten was gegeven op een schaal van 0 tot 100. Sommigen kregen een hoge, sommigen een lage of neutrale score. Opnieuw deden ze een zelfbeeldtest. Bij kinderen die een lage score hadden gekregen was het zelfbeeld gezakt. Bij een hoge was hij opgekrikt. Bij neutraal was niks veranderd. Niet zo opmerkelijk.
Maar daarna mochten ze vijf minuten op het scherm kijken naar wat de diverse juryleden over hen hadden gezegd. Die uitspraken – positieve en negatieve – waren steeds vergezeld van een foto van het betreffende jurylid. Dat was of een aantrekkelijk of onaantrekkelijk gezicht. Bovendien een beschrijving hoe populair dat lid zelf was, met name hoeveel vrienden hij of zij had. Daarna werd voor de derde keer een zelfbeeldtest afgenomen. Het interessante was dat hoe meer tijd de kinderen, die eerst een lage score hadden gekregen, besteedden aan het lezen van positieve beschrijvingen van zichzelf door een populair jurylid des te beter hun zelfbeeld zich herstelde. Terwijl het lang lezen van positieve beschrijvingen van onpopulaire juryleden geen effect had.
Het zelfbeeld is dus gevoelig voor fluctuaties en stemt zich voortdurend af op bepaalde signalen uit de omgeving. Dat bleek het sterkst op te gaan voor kinderen met een overtrokken positief zelfbeeld, die door de onderzoekers ‘narcistisch’ worden genoemd. Die waren door een lage score aanvankelijk meer van de kaart, maar kwamen ook het snelst weer bij van positieve feedback van populaire juryleden.
Overigens werd de kinderen na afloop uitgelegd dat het allemaal nep was geweest, maar waarom het belangrijk was dit soort dingen te onderzoeken.

(Bron: Sander Thomaes e.a. I like Me If You Like Me: On the Interpersonal Modulation and Regulation of Preadolescents State Self-Esteem. Child Development, 81, 3, 811-825, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Variaties in persoonlijkheid Zelfbeeld)