Kleine ontwikkelingspsychologie

Kleine jongetjes zijn extra gevoelig

    Kinderen van een jaar of twee kunnen het hun ouders of verzorgers soms verbazend moeilijk maken. Ze zijn soms zomaar opeens dwars en driftig. En soms bang en verlegen ‘om niks’. Het komt waarschijnlijk doordat ze vergeleken met toen ze baby waren binnen vrij korte tijd zoveel meer kunnen. Lopen, rennen, klimmen, praten, zelf eten. Maar hun emotionele ontwikkeling houdt daarmee geen gelijke tred. Ze raken als het ware zelf door al die nieuwe mogelijkheden gevoelsmatig overweldigd. Het resultaat is lastig gedrag waar je als volwassenen vaak geërgerd of boos op reageert.
Hoe begrijpelijk ook, uit onderzoek blijkt dat dit averechts werkt. Vaders en moeders van 107 peuters van 33 maanden werden geïnterviewd over hoe vaak hun kind  zich dwars of angstig gedroeg en hoe zij daar op reageerden. Er werden twee typen onderscheiden. Straffende ouders die hun kind op de gang zetten, een geliefd speeltje afpakten enzovoort. En kalmerende ouders die probeerden het kind tot rust te brengen of gerust te stellen. Een half jaar later vulden ouders een vragenlijst over het gedrag van hun kind in. Er werd met name bij jongetjes een duidelijk verband zichtbaar.
Zoontjes van straffende ouders waren banger en schuwer dan zoontjes van kalmerende ouders. Die eerste groep jongetjes leerde door de aanpak van de ouders niet zoals de tweede groep om te gaan met hun prille, maar heftige emoties. Voor het sekseverschil hebben de onderzoekers geen verklaring.

(Bron: Jennifer Engle & Nancy McElwain: Parental Reactions to Toddlers’ Negative Emotions and Child Negative Emotionality as Correlates of Problem Behavior at the Age of Three. Social Development, 10, 2, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Persoonlijkheid in wording Opvoedingsstijl en persoonskenmerken)

Oh, eng!

    Een aanvulling op het bericht Spinnen en slangen op deze site. Daarin worden experimenten beschreven waaruit blijkt dat heel jonge kinderen spinnen en slangen eerder op plaatjes ontdekken als ze zitten verstopt dan kikkers en rupsen. De veronderstelling van de onderzoekers is dat de angst voor spinnen en slangen is aangeboren als bescherming tegen hun giftigheid. Anderen zeggen dat je niet kunt zeggen dat de angst zelf is aangeboren, alleen de mogelijkheid om ze snel op te merken. Dat is ook al een beschermend mechanisme dat kinderen meekrijgen. En vervolgens, zo luidt de redenering, kunnen ze hierdoor snel leren bang te worden voor die beesten.
Voor dat laatste zijn nu aanwijzingen gevonden in nieuw onderzoek met babies van zeven maanden. Zij kregen steeds naast elkaar twee beelden op het scherm te zien van een slang en van een niet eng dier, zoals een olifant, konijn enzovoort. Soms hoorden ze tegelijkertijd een vrolijke stem, soms een angstige stem. In dat laatste geval keken de kinderen duidelijk langer naar de slang. Ook al toonden ze zelf nog geen angst. Er kan dus al vroeg een associatie ontstaan tussen het snel ontdekken van een potentieel eng beest (zoals in eerdere experimenten) en het bespeuren van iets engs (een angstige stem). Bij de angstige stem keken de kinderen immers bijna automatisch naar de slang en niet naar het andere dier.

(Bron: V.Lobue e.a. Threat Perception Across the Life Span: Evidence for Multiple Converging Pathways. Current Directions in Psychological Science, 19, 6, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Kinderangsten Angsten in de periode van het vroegste ik-besef; Kinderen als beroep 34 Bang zijn is niet kinderachtig))

Anker wacht Zijlstra haast zich

    Soms komen marktonderzoekers leuke dingen op het spoor. In Amerika onderzochten ze hoe snel mensen reageren op aanbiedingen van dingen die ze graag willen hebben. Tot hun verbazing merkten ze dat degenen met een achternaam die begint met een letter achterin het alfabet er in het algemeen het snelst bij zijn. Degenen wier naam begint met een letter vooraan in het alfabet reageren later.
De onderzoekers konden het alfabet eigenlijk in drieën verdelen: voor, midden en achter. De letters in het midden waren sneller dan die aan het begin, maar die aan het eind waren het allersnelst. Het ging daarbij zowel om reële aanbiedingen zoals kaartjes voor een voorstelling, speciale wijnactie of gunstige geldlening, als om een hypothetische vraag ‘hoe snel zou u reageren als u zo’n aanbod kreeg?'
De onderzoekers denken dat deze neiging zich in de kinderjaren vastzet, want het gaat niet op voor bijvoorbeeld vrouwen wier achternaam eventueel door huwelijk verandert. Met name op school wordt bij allerlei gelegenheden een alfabetische namenlijst gevolgd. Kinderen aan het eind van het alfabet zijn gewend dat ze altijd lang moeten wachten voor ze aan de beurt zijn. Als ze het zelf in de hand hebben haasten ze zich om er als de kippen bij te zijn. Kinderen die altijd als eersten worden genoemd zijn daar zo aan gewend, dat ze een houding ontwikkelen van ‘dat komt nog wel’.
Misschien is het dus goed om af en toe eens te breken met de alfabetische volgorde.

(Bron: Kurt Carlson & Jacqueline Conard: The Last Name Effect: How Last Name Influences Acquisition Timing. Journal of Consumers Research, 1, 2011)

(Deel II Variaties in persoonlijkheid)

Fulltime of parttime

    Recent werden de resultaten bekend van een groot Amerikaans onderzoek naar de gevolgen voor de kinderontwikkeling als moeders in het eerste levensjaar van hun baby werken. In het algemeen zijn de gegevens niet toe te passen op de Nederlandse situatie. In Amerika werkt 75 procent van de moeders al fulltime als de baby een half jaar is en het merendeel van hen al met drie maanden. Parttime in het eerste jaar slechts vijf procent. Dit geldt ook voor de niet-Spaanse, blanke moeders uit dit onderzoek.
Het onderzoek was dan ook vooral gericht op het verschil in de ontwikkeling tussen kinderen van de voor tachtig procent buitenshuis werkende moeders en kinderen van niet-werkende moeders.
Uit het verslag krijg je de indruk dat het verschil dat naar voren kwam tussen kinderen van fulltime en parttime werkende moeders de onderzoekers verraste. Dit verschil betrof zowel de cognitieve als de emotionele ontwikkeling met drie, vierenhalf en zeven jaar.
Op acht aspecten van de cognitieve ontwikkeling scoorden kinderen van fulltime werkende moeders als ze drie waren lager dan kinderen van niet werken moeders. En dat verschil zette zich met vierenhalf en zeven jaar door. Dat wijst in de richting van wat in het algemeen bekend is: een achterstand als kleuter laat zich moeilijk inhalen.
Voor de kinderen van parttime werkende moeders was er geen verschil met kinderen van niet-werkende moeders.  Maar het verschil tussen FT en PT kinderen was aanzienlijk. De onderzoekers denken dat dit kan liggen aan het feit dat parttime werkende moeders in andere sociaal-emotionele omstandigheden leven (ze hoeven misschien niet eens te werken) en mede daardoor in het algemeen ook prettiger werk hebben.
Dit is meteen een verschil met de Nederlandse situatie waar het parttime werken gewoon is en fulltime uitzondering. Nederlandse parttime werkende moeders zijn niet sociaal-emotioneel bevoorrecht, maar doorsnee.
Een andere verklaring die de onderzoekers noemen is dat parttime werken veel minder een aanslag pleegt op de tijd dat moeder en kind samen zijn en dat die tijd stimulerend is voor de ontwikkeling. Als we gegevens uit Amerika in Nederland zouden kunnen toepassen zou dat een ook hier geldend gegeven zijn en dat zou betekenen dat het parttime werken voor kinderen geen nadelige gevolgen heeft voor de cognitieve ontwikkeling.
Wat betreft de emotionele ontwikkeling was er geen verschil tussen fulltime werken en niet-werkend, behalve als de moeder al met drie maanden werkte. Wel waren er verschillen met kinderen van parttime werkende moeders: FT kinderen  hadden in later jaren wat meer gedragsproblemen en waren sociaal wat onhandiger. Maar er was géén verschil in de aard en mate van hechting.

(Bron: Jeanne Brooks-Gunn e.a. First-year Maternal Employment and Child Development in the First 7 Years. Monographs of the Society for Research in Child Development, 75, 2, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Kinderopvang)

Blijf je zoals je was?

    Een interessant onderzoek, waaruit blijkt dat karaktertrekken als kind nogal eens samengaan met bepaalde gedragskenmerken in de volwassenheid. Maar een waarschuwing is op z’n plaats. Het betreft samenhangen die gevonden zijn voor een groep. Je kunt op basis daarvan absoluut geen voorspelling doen voor hoe een individueel kind zich later zal gedragen.
Van een groep van 2400 schoolkinderen uit Hawaï, die in 1960 uitgebreid waren beschreven door hun leraren, werden er in 2000 144 in hun volwassenheid teruggevonden. Ze werden geïnterviewd en gefilmd. Hun manier van doen werd vergeleken met wat hun leraar vroeger over hen had geschreven. Er waren vier opvallende verbanden.
Kinderen die makkelijk uit hun woorden konden komen hadden als veertigers relatief vaker een intellectuele belangstelling, waren intelligent, goede sprekers en zeker in hun optreden in nieuwe situaties. Kinderen van wie de leraren daarentegen hadden geschreven dat hun verbale mogelijkheden laag waren, bleken in hun volwassenheid onzeker en onhandig in hun optreden, geneigd vaak raad te vragen aan anderen en als iets tegen zat snel op te geven.  
Kinderen die door hun leraren sociaal goed aangepast waren gevonden en zich ook in nieuwe situaties snel op hun gemak voelden, waren later relatief vaak opgewekt, makkelijke praters en intellectueel geïnteresseerd. Wie als kind op het punt van sociale aanpassing laag was beoordeeld sprak als volwassene vaak in negatieve bewoordingen over zichzelf, was onzeker en onhandig in optreden en geneigd bij anderen aan te kloppen voor raad.
Hoog impulsieve kinderen waren luidruchtige volwassenen geworden, praatten veel en waren met van alles en nog wat bezig. De laag impulsieven waren later verlegen, soms sociaal angstig, onzeker en hielden anderen op afstand.
Kinderen die door hun leraren waren beschreven als nooit op de voorgrond tredend en met heel weinig eigendunk en zelfvertrouwen voelden zich in de volwassenheid naar verhouding vaker schuldig om iets, zeiden negatieve dingen over zichzelf en waren onzeker. Kinderen die als tegenovergesteld waren beschreven lieten luid en duidelijk van zich horen en gedroegen zich tegenover anderen nogal eens neerbuigend.
Maar nogmaals: alles alleen maar wat vaker en de samenhangen gelden alleen op groepsniveau!

(Bron: C.S. Nave e.a. On the Contextual Independence of Personality: Teachers’ Assessments Predict Directly Observed Behavior After Four Decades. Social Psychological and Personality Science Quaterly, August, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Persoonlijkheid in wording Stabiliteit van persoonlijkheidskenmerken)

 

Veelzeggend cortisol

    Kortgeleden verschenen de resultaten van een Amerikaans onderzoek naar het effect van gastgezinnen als kinderopvang. Er deden 150 drie- en vierjarigen aan mee, verspreid over 110 gastgezinnen. Men observeerde hoe het toeging in de opvang en van de kinderen werd op verschillende momenten van de dag het cortisolniveau gemeten. Dat is een hormoon dat een mens helpt om een spannende situatie op te lossen. Het is dus indirect een maat voor de mate van stress die iemand ervaart.
Bij veertig procent van de kinderen liep het cortisol in de loop van de dag hoog op. Dat gebeurde in opvang waarin de verzorging heel strikt was. Kinderen moesten lang stil zitten en onder leiding lesjes leren over cijfers, letters, kleuren enzovoort. (Dat is kennelijk in Amerikaanse gastgezinnen niet ongebruikelijk). Daarbij werd niet ingespeeld op eventuele reacties van kinderen. Tijd voor vrij spel was er nauwelijks. De jongetjes werden agressief, de meisjes stil en teruggetrokken. Toch deden de gastgezinnen dit met de beste bedoelingen om de cognitieve ontwikkeling van de kinderen te stimuleren. Wat overigens ook wel lukte. Maar de onderzoekers zien hun resultaten als een teken dat er nog veel onkunde is wat betreft goede kinderopvang. Het leek bovendien dat de stress vooral door kinderen werd ervaren die het thuis heel anders waren gewend.
Dat laatste is ook een belangrijk element in een dezer dagen gepubliceerd Nederlands onderzoek. Ook daarbij was het cortisolniveau een maat voor stress. Het ging om 64 baby’s die vanaf drie maanden naar 38 verschillende crèches gingen. Ze werden gevolgd tot ze negen maanden waren.
De onderzoekster beoordeelt het merendeel van de crèches als matig, waar vooral baby’s met een moeilijk temperament te kort komen. Wel zijn er, net als in het Amerikaanse onderzoek, positieve resultaten op het gebied van de cognitieve ontwikkeling.
Maar het interessantst is de constatering dat juist baby’s die thuis worden verzorgd door een sensitieve moeder, die aanvoelt wanneer en hoe ze haar kind moet sussen (zoals bij het optillen uit het warme badwater de kou in) in de crèche de grootste stress ervaren. Daar is geen tijd of misschien ook niet voldoende knowhow, voor zulk gevoelig inspelen op behoeften van een baby. Vooral de eerste maand in de opvang is voor zo’n kind, dat beter is gewend, een zware opgave.

(Bron: Megan R. Gunnar e.a. The Rise in Cortisol in Family Day Care: Associations With Aspects of Care Quality, Child Behavior, and Child Sex. Child Development 81, 3, 851-869, 2010
Esther M Albers. The Challenges of Child Care for Very Young Infants, Proefschrift Radbout Universiteit Nijmegen, 22 juni, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Kinderopvang)

De lange arm van kinderopvang

    In een longitudinaal onderzoek over vijftien jaar heeft men in Amerika vastgesteld dat de invloed van kinderopvang in ieder geval nog nawerkt tot in de puberteit. De effecten waren niet groot, maar wel duidelijk. Er deden 1300 kinderen aan mee, uit allerlei gezinstypen. Ook met de persoonlijkheid van de moeders werd rekening gehouden bij de bewerking van de gegevens.
 Men onderzocht twee aspecten: de kwaliteit van de opvang en het aantal uren dat een kind in de eerste vierenhalf jaar in de opvang had doorgebracht. Wat betreft de kwaliteit: 17 procent was hoog, 24 middelmatig en  59 laag. Wat betreft de duur: 64 procent van de kinderen ging ongeveer een jaar naar opvang en 24 procent meer dan een jaar; 21 procent van de kinderen ging meer dan 30 uur per week.
Kwaliteit en duur bleken twee effecten te hebben. Kort gezegd: hoe hoger de kwaliteit van de opvang hoe beter de cognitieve ontwikkeling en schoolprestaties met vijftien jaar. Ditzelfde verband is al diverse keren gevonden tussen kwaliteit van opvang en schoolvorderingen aan het begin van het basisonderwijs. Het blijkt dus door te werken.
Het andere verband is: hoe langer het verblijf in de opvang des te groter de kans op gedragsproblemen, met name op impulsiviteit en risicozoekend gedrag op vijftienjarige leeftijd. Al speelde de kwaliteit hier ook een rol. Pubers die in de eerste vier levensjaren in heel goede opvang waren geweest hadden, onafhankelijk van de duur, minder gedragsproblemen dan die in kinderopvang van lage kwaliteit waren geweest.  
Conclusie van de onderzoekers: goede kwaliteit kinderopvang heeft kleine maar langdurige positieve invloed op kinderen van allerlei sociaal-economische komaf. Zowel cognitief als sociaal-emotioneel.

(Bron: Deborah Lowe Vandell e.a. Do Effects of Early Child Care Extend to Age 15 Years? Child Development, 81, 3, 737-756, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Kinderopvang)

Van vader mag je meer

    Talrijk zijn de onderzoeken waaruit blijkt dat vaders ook hun kleinste kinderen meer tot exploratie aansporen dan moeders. Van vader leer je dúrven. Maar Canadese onderzoekers gaan verder. Zij zien deze stimulerende rol van de vaders als een aanvulling op de hechtingstheorie. Deze is gebaseerd op de gedachte dat een kind veiligheid zoekt in een emotioneel onzekere situatie. Maar kinderen zijn ook gericht op exploratie van het onbekende. Doordat de vader die meer toestaat ontstaat een goede balans tussen bescherming en aanmoediging. 
In één van de onderzoekjes werd een aantrekkelijk stuk speelgoed bovenaan een trap gezet. Kinderen tussen twaalf en achttien maanden en hun vader of moeder werden geobserveerd. Vaders lieten de kinderen vaker begaan dan moeders. Maar ze bleven wel in de buurt. De beschermende aanwezigheid van vader moet echter niet te dicht óp en niet te ver áf zijn.  Eén armlengte bleek de meest stimulerende afstand. Met name voor jongetjes. Zeventig procent durfde dan naar boven te lopen. De onderzoekers noemen dit ‘risico onder controle’.
Voor meisjes werkte dit veel minder. Zeventig procent van hen ging de trap niét op. Ook niet met moeder in de buurt als die op een armlengte bleef. De hechting tussen vaders en zoontjes heeft dus misschien een iets andere basis dan die tussen moeders en haar kinderen.

(Bron: Daniel Plaquette & Marc Bigras The risky-situation: a procedure for assessing the father-child activation relationship. Early Child Development and Care, 180, 1&2, 33-50, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Zelfbesef en zelfbeeld Zelfvertrouwen)

Vooruit of achteruit? 

    Op internet was kortgeleden een levendige discussie gaande naar aanleiding van twee onderzoeken van de University of Dundee in Schotland. Wat is beter: kinderen in een buggy vooruit laten kijken of naar degene die duwt?
De onderzoekster Suzanne Zeedyk observeerde 2700 babies en peutertjes. Van de babies keek 62 procent vooruit, van de kinderen tussen één en twee jaar 86 procent. Ze stelde vast dat als de kinderen hun ouder of verzorgster in het gezicht konden kijken deze twee keer zo vaak contact zochten en met het kind praatten. Vervolgens werd met twintig kinderen een wandeling gemaakt. De helft van de tijd keken ze de wereld in, de helft naar hun vader of moeder. Tijdens het vooruit rijden lachte maar één kind, bij het naar de ouder kijken tien kinderen. Bovendien was in dat laatste geval de hartslag rustiger en vielen de kinderen eerder in slaap. Conclusie van de onderzoekster: vooruit de wereld in kijken, zonder dat ze hun vader of moeder kunnen zien is voor heel jonge kinderen stressvol en als dat stelselmatig gebeurt leidt dat tot een angstige levensinstelling. Zij spoort kinderwagenfabrikanten aan alleen nog maar buggies te produceren waarin kinderen naar hun ouders kunnen kijken.
Kritiek kon natuurlijk niet uitblijven. Ouders zetten hun kind vooruit omdat er dan veel meer te zien is dat nieuw en interessant is. Uiteraard verhoogt dat de hartslag, maar daar is niets angstigs aan. Kinderen zitten bovendien niet voorturend in een buggy, op veel andere momenten kunnen ze naar hun ouders kijken. Misschien vallen ze in slaap omdat het een beetje saai is wat ze zien. 

(Bron: Baby buggies may undermine child development. (2008) Britisch Charity National Literacy Trust, Online 21 november) 

(Deel I Hoofdstuk  Een veilige basis, Exploratie en ontwikkeling)

 

 

Kijk, hij lacht

    Moeders zijn verrukt als hun baby tegen hen lacht. Nogal wiedes zou je denken. Maar daar zijn onderzoekers niet tevreden mee. Ze willen meer weten, met name wat er op zo'n moment in de moederlijke hersenen gebeurt. Aan zo'n onderzoek deden 28 moeders van een eerste kind mee. De babies waren tussen vijf en tien maanden. Van de babies werden foto's gemaakt die de moeders niet te zien kregen: lachend, verdrietig of neutraal van uitdrukking. Ze werden steeds voor twee seconden vertoond in willekeurige volgorde, afgewisseld met foto's van vreemde babies, ook weer lachend, verdrietig of neutraal.
Uit de fMRI scans die ondertussen werden gemaakt bleek dat de foto's van verdrietige babies hersenactiviteiten op gang brengen, ongeacht of het om een eigen of vreemde baby gaat. Maar alleen de lach van een eigen baby leidt tot heel speciale reacties in bepaalde hersendelen, waardoor dopamine wordt aangemaakt, een stof die samenhangt met het kunnen ervaren van positieve emoties.

(Bron: Lane Strathearn e.a. What's in a Smile? Maternal Responses to Infant Facial Cues. Pediatrics, 122, 40-51, 2008)

(Deel I Hoofdstuk Een veilige basis Van mensachtig naar individuele verschillen) (staat al in nieuwste editie, 2009)