Kleine ontwikkelingspsychologie

Grapjes maken met peuters

    De Schotse psychologe Elena Hoicka heeft zich gespecialiseerd in onderzoek naar de betekenis van humor voor kinderen. Welke grapjes ze wel en niet begrijpen. Welke ze zelf maken. Of ze het verschil zien tussen iets expres voor de grap verkeerd doen of per ongeluk. Haar conclusie is dat het maken van grapjes met jonge kinderen hen leert, zoals ze het noemt, ‘to think outside the box’. Het stimuleert creatief denken. Dat komt doordat de volwassen grappenmaker een rijkere taal gebruikt dan wanneer hij of zij gewoon met de kinderen praat.
In een onderzoek waarbij ouders hun een- en tweejarige kinderen voorlazen vergeleek zij bijvoorbeeld humorvolle prentenboeken – waarin dingen mis gaan, gekke dingen gebeuren, gejokt wordt, of gedaan alsof – met prentenboeken waarin de plaatjes een herkenbaar verhaal vertellen. Het bleek dat bij de deze laatste boeken ouders een sobere taal gebruikten, waarbij zij de gebeurtenissen op de plaatjes feitelijk weergaven. Bij de humorvolle boeken was hun taal abstracter. Ze dwaalden vaker van het feitelijke verhaal af met uitroepen als ‘Hoe kan dat nou?’  ‘Oh, moet je kijken, wat dom, die poes denkt dat ze kan vliegen!’ ‘Dat is raar, een banaan is toch geen telefoon!’ Zo stimuleerden zij de kinderen tot nadenken en het bedenken hoe of het kan zitten.
Haar meest recente onderzoek gaat over grapjes die ouders zelf maken. Daarbij maakt ze onderscheid tussen gekkigheid – de kindermuts op je eigen hoofd zetten – en doen alsof – spelen dat de spons in bad een eend is die kwaakt en knabbelt aan een stukje zeep alsof dat brood is. Het blijkt dat ouders onbewust het verschil aan kinderen duidelijk proberen te maken. Bij gekkigheid praten ze snel, wat opgewonden op een hoger toontje dan gewoon en geven uitdrukking aan hun ongeloof: ‘Hé, dat kan niet, dat past niet, nou dat is gek!’ Terwijl bij doen-alsof ze juist langzamer en nadrukkelijker praten, en het tafereeltje en de tekst vaker herhalen. Ook met deze beide vormen leren kinderen op een creatieve denkmanier met de werkelijkheid om te gaan.

(Bron: Elena Hoicka e.a. Humor, Abstraction, and Disbelief. Cognitive Science, 32, 985-1002, 2008.  Elena Hoicka: Joking, pretending with toddlers give them head start in life skills. Economic and Social Research Council online, oktober 27, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Fantasie Het begrijpen van een grapje)

God kan alles

    Kleuters zijn bezig werkelijkheid en verzinsels uit elkaar te halen. Zo ergens tussen drie en vier jaar kunnen ze het verschil zien tussen voorleesverhalen over wat in het echt ook zou kunnen gebeuren en verhalen met verzinsels die in het echt onmogelijk zijn. Interessant in dit verband zijn onderzoeken naar hoe kinderen bijbelverhalen uit het Oude Testament opvatten. Die verhalen staan vol onmogelijkheden.
Een vast thema is een mens die een goddelijke opdracht krijgt en daarvoor wordt toegerust met een soort toverkracht. Zoals Mozes die een weg door de Rode Zee maakt door er met zijn stok overheen te wuiven.
Aan het nieuwste onderzoek op dit terrein deden 131 kinderen mee van vier tot zes jaar. De helft kreeg vier bijbelverhalen te horen. De andere helft vier niet-religieuze verhalen die wat betreft inhoud en opbouw gebaseerd waren op bijbelverhalen, maar waar de rol van God was weggelaten. James heeft geen zin in zijn werk, spijbelt, valt in het water en wordt opgegeten door een walvis die hem later weer levend op het strand uitspuugt.
Hen werden bij elk verhaal drie vragen gesteld. ‘Bestaat (de hoofdpersoon) echt of alleen in het verhaal?’ ‘Is (de gebeurtenis) echt gebeurd of alleen in het verhaal?’ en ‘Kan zoiets ook in het echt gebeuren?’ Kinderen die de bijbelverhalen hadden gehoord geloofden vaker dat de hoofdpersoon echt bestond en de gebeurtenis echt gebeurd was dan de kinderen van de niet-religieuze verhalen. Het is niet verbazend dat dit sterker gold voor kinderen die godsdienstig werden opgevoed, maar wel dat het ook opging voor niet-gelovige kinderen. Op een leeftijd dat zij in het algemeen al duidelijk verschil zien tussen mogelijk en onmogelijk maken ze soms een uitzondering: als er een god in het spel is worden ze op onverklaarbare wijze goedgelovig.

(Bron: Victoria Cox Vaden & Jacqueline Woolley: Does God Make It Real? Children’s Belief in Religious Stories From Judeo-Christian Tradition. Child Development, 82, 4, 1120-1135, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Fantasie Schiften van fantasie en werkelijkheid)

 

Fantasievriendjes

    Ze vormen voor psychologen een boeiend onderwerp. Welke invloed hebben ze op de kinderlijke ontwikkeling? Uit nieuw onderzoek blijkt bijvoorbeeld een verband te bestaan tussen het hebben van een fantasievriendje en besef van de eigen innerlijke toestand zowel als besef van wat in anderen om kan gaan.
Uit onderzoek onder tachtig kinderen tussen vier en zeven jaar bleek dat kinderen met een fantasievriendje vaker vonden dat ze zelf beter wisten hoe ze zich voelden dan hun ouders. Bijvoorbeeld of ze boos waren, honger hadden of zich ziek voelden.
Aan 144 vijfjarigen werd gevraagd iets te vertellen over hun beste vriendje. Kinderen met een fantasievriendje zeiden vaker iets over wat er in dat vriendje omging en niet alleen over zijn of haar gedrag. Bijvoorbeeld: ‘Ze wil graag een fiets’ en niet alleen feitelijke dingen: ‘Ze heeft een fiets’.
En ten slotte werden dezelfde vijfjarigen geobserveerd terwijl ze aan het spelen waren en bleken degenen met een fantasievriendje meer in en tegen zichzelf te praten, wat er ook op wijst dat ze een besef van een ‘innerlijk zelf’ hadden dat aanspreekbaar was.
Leuk is de veronderstelling dat het verschijnsel fantasievriendje iets te maken heeft met wat Vygotsky ‘de zone van de naaste ontwikkeling’ heeft genoemd: dat wat een kind nog net niet in z’n eentje kan, maar wel met een beetje hulp van een ander. Met het fantasievriendje schept een kind als het ware zijn eigen zone van de naaste ontwikkeling. Veel kinderen die aan de onderzoeken deelnamen vertelden dat hun fantasievriendje dingen beter konden dan zijzelf en dat ze van hem dingen leerden. Zo’n vriendje is dus niet louter een verlengstuk van het kind, maar is net iets competenter en het kind kan zich er aan optrekken.

(Bron: Paige E. Davis e.a. Self-knowledge in childhood: Relations with children’s imaginary compagnons and understanding of mind. British Journal of Developmental Psychology, online 17 may 2011)

(Deel I Hoofdstuk Fantasie Fantasievriendjes en –wereld)

Een stok als babypop

    Meisjes spelen met poppen, jongens met autootjes. Het kinderspel laat veel stereotypen zien. Op het eerste gezicht zou je denken dat dit voornamelijk komt doordat kinderen nu eenmaal dit speelgoed krijgen en het gedrag bovendien imiteren van andere meisjes en jongetjes. Maar zo simpel is het niet. Er blijken van meet af aan voorkeuren te bestaan voor bepaalde speeltjes. Zo is in onderzoek geconstateerd dat het favoriete speeltje van eenjarige meisjes bij negentig procent van zacht materiaal is en bij jongetjes van hard materiaal.
Uit recent apenonderzoek is gebleken dat ook in het spel van jonge chimpansees er verschil is tussen jongens en meisjes. Na veertien jaar het gedrag te hebben bestudeerd in een Nationaal park in Uganda hebben onderzoekers vastgesteld dat meisjeschimps met stokken spelen alsof het poppen zijn. Zelden gebruikten zij de stokken om mee te vechten zoals jongetjeschimps. Ze wiegden een stok, legden hem naast zich te slapen, maakte soms een eigen nestje voor de stok en meest opvallende: liggend op hun rug tilden ze de stok met twee handen speels omhoog, zoals je met een baby doet. Dit spel stopte zodra het eerste eigen jong was geboren. Dat bevestigt de onderzoekers in hun opvatting dat dit seksespecifieke spel er van nature is en dient als voorbereiding op het moederschap.

(Bron: Sonya Kahlenberg & Richard Wrangham. Sex differences in chimpanzees’ use of sticks as play object resemble those of children. Current Biology, 20, 24, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Kinderspel Het spelen van apen)

Maak je een grapje?

  

    Wanneer begrijpen kinderen dat iets als een grapje is bedoeld? Dat wil zeggen dat iemand iets doet of zegt dat niet klopt, dat expres doet en verwacht dat de ander dat in de gaten heeft. Anders gezegd: wanneer ziet een kind het verschil tussen een grapje en een vergissing? In een experiment met 78 kinderen  tussen 16 maanden en drie jaar werd gekeken wanneer daarvan de eerste tekenen merkbaar zijn.

De kinderen keken naar de proefleider als die iets deed dat duidelijk als grapje was bedoeld. Hij deed bijvoorbeeld zijn schoen aan zijn hand in plaats van aan zijn voet en lachte. Of hij deed iets dat duidelijk een vergissing was, zoals gaan tekenen met de dop nog op de kleurstift. Hij fronste dan een beetje en zei ‘Ohjee”. En hij deed iets dat niet zo duidelijk het één of het ander was. Dan zette hij bijvoorbeeld een hoed op en trok die zóver over z’n ogen dat hij niets kon zien. De ene keer lachte hij daarbij, de andere keer zei hij ‘Ohjee’. Iedere keer na zo’n act van de proefleider kreeg het kind het betreffende voorwerp en werd gevraagd na te doen wat hij had gezien.
De meeste kinderen van alle leeftijden deden het grapje na, maar de vergissing niet. Die verbeterden ze door de dop van stift te halen voor ze gingen tekenen. Dat betekent dat ze het verschil zagen tussen het grapje en de vergissing. Maar dat gold niet bij de onduidelijke act, als zij alleen de reactie – lachen of  Ohjee ­– hadden als aanduiding van het verschil. Dan waren alleen de meeste kinderen die ouder waren dan twee jaar geneigd na de lach-act zelf ook de hoed over hun hoofd te trekken en na de Ohjee-act die te verbeteren en de hoed gewoon op te zetten. Jongere kinderen deden de onduidelijke act na en trokken de hoed over hun ogen, ongeacht welke reactie de proefleider daarbij had laten zien. Zij maakte dus nog geen verschil in de bedoeling van de proefleider, die juist in die reactie tot uiting kwam. En om een grapje te begrijpen moet je nu eenmaal in de gaten hebben dat iemand een ‘fout’ expres zo bedoelt! 

(Bron: E.K. Hoicka & M Gattis: Do the wrong thing: How toddlers tell a joke from a mistake. Developmental Psychology, 23, 1180-190, 2008)

Deel I Hoofdstuk Fantasie Verzinsels van anderen) (staat al in nieuwste editie, 2009)