Kleine ontwikkelingspsychologie

Seksestereotiepen

     De genderrol is het gedrag dat in een bepaalde cultuur bij een sekse hoort. Kinderen moeten zich die rol eigen maken. Uit veel onderzoek is naar voren gekomen dat ze hierbij strikte en stereotiepe ideeën ontwikkelen. Maar het blijkt dat ze toch wel allerlei nuanceringen kunnen aanbrengen. Het is maar hoe je de vragen die je hen hierover stelt inkleedt en hen de kans geeft verschillende overwegingen te maken.
Als je bijvoorbeeld vraagt: ‘Op een school gaan ze balletles geven en timmerles. De ouders van Lizzy en Jim geven hun kinderen op. Wie denk je dat ze voor ballet en wie voor timmeren opgeven?’ dan denken ze zonder mankeren dat Lizzy naar ballet en Jim naar timmerles zal gaan. Maar als je vertelt dat Jim geen zin heeft in timmeren, maar ballet wel leuk vindt en Lizzy juist wél graag naar timmeren wil en dán vraagt waar de ouders hen voor op zullen geven, dan denken ze dat die zullen doen wat Lizzy en Jim graag willen.
Dit nieuwe inzicht kwam naar voren in een onderzoek onder kinderen van vier, zes en acht jaar. De vragen werden in allerlei variaties gesteld, waarbij het ging om computerles of babysitten, balletpakje of soldatenpak voor een verkleedpartij op school en een babypop of speelgoedvrachtauto als cadeautje. Zelfs veel van de jongste kinderen gingen op de eigen keuze van de jongen Joe of het meisje Sara af. Hoe ouder de kinderen des te sterker die tendens was. De oudere kinderen konden ook onder woorden brengen waarom Joe en Sara zelf moesten kunnen kiezen.
Belangrijk is dat de proefpersoontjes op de eerste soort vraag ‘Wie denk je dat de ouders zullen opgeven voor....’ de stereotypen volgden: Sara naar babysitten, Joe naar computerles. Ze kenden dus de ‘regels’ voor de genderrol. Maar bij de tweede soort vraag bleek dat zij vonden dat je van die rol moest afwijken als een jongen of meisje dat graag wilde. In het onderzoek gingen de vragen nog verder. ‘Stel dat de jongen naar babysitten wil, maar zijn ouders geven hem tóch op voor computerles. Wat zou je daar van vinden? Zou je dat OK vinden?’ De kinderen vonden dat helemaal niet OK, maar oneerlijk. Net als wanneer Sara in een soldatenpakje naar het schoolfeest zou willen, haar ouders dat goed zouden vinden, maar de school zou zeggen ‘Nee, dat is tegen de regels’.
De onderzoekers zeggen dat de regels voor genderrol voor kinderen niet de betekenis hebben als regels voor wat goed en fout is. Ze kunnen bij hun oordelen flexibel zijn. Dit onderzoek werd in Amerika gedaan, maar er zijn geen redenen waarom het niet ook voor Nederlandse kinderen zou opgaan.

(Bron: Clare Conry-Murray & Elliot Turiel: Jimmy’s Baby Doll and Jenny’s Truck: Young Children’s Reasoning About Gender Norms. Child Development, 83, 1, 146-158, 2012)

(Deel I Hoofdstuk Jongens en meisjes Genderrol
Kinderen als beroep Touwtjes en Lintjes)

Gevoel voor gelijkheid

    Samenwerking is een sleutelbegrip achter de evolutie van de mens. Nauw daarmee verbonden zijn gelijkheid en altruïsme. De vraag is hoe die in ieder individueel kind tot ontwikkeling komen. De eerste tekenen daarvan zijn soms al vroeg te zien. Onderzoekers hebben de indruk dat kinderen al jong enig gevoel lijken te hebben voor wat bijvoorbeeld ‘gelijk delen’ is en ook al een beetje vrijgevig kunnen zijn, wat een eerste teken van het wat zware begrip ‘altruïsme’ is.
In een experiment met 47 babies van rond vijftien maanden bleken die twee met elkaar verweven te zijn. Zittend op schoot bij moeder kregen ze twee korte video’s te zien. In de eerste haalde iemand steeds een koekje van een schaal en verdeelde die om en om aan twee andere mensen. In de tweede kreeg de ene veel meer dan de andere. Volgens hetzelfde principe volgden twee video’s over de verdeling van melk.
De aandacht van de babies werd gemeten. Daarbij werd het bekende principe gehanteerd dat jonge kinderen langer kijken als iets hen verrast. De onderzoekers voorspelden dat de kinderen langer naar de ongelijke uitdeling zouden kijken, omdat dit in zou gaan tegen hun ‘gevoel’. Deze voorspelling kwam voor de groep als totaal uit: gemiddeld 11 seconden
tegen 8 seconden.
 
Ó University of Washington
Daarna volgde een experiment met 38 van de oorspronkelijk 47 kinderen. Het kind mocht kiezen uit twee speeltjes, een lego blok of een legopoppetje. Terwijl het dat zelf gekozen speeltje in handen had, kreeg het ook het niet-gekozen speeltje. Met in elk handje een speeltje kwam een tweede onderzoekster binnen en vroeg: ‘Mag ik er ook eentje?’ Twaalf kinderen gaven hun zelfgekozen speeltje, veertien het niet-gekozen speeltje en twaalf wilden niks geven.
Maar het interessante was dat 92 procent van de kinderen die hun ‘eigen’ speeltje gaven het langst hadden gekeken naar de video waar ongelijk werd verdeeld. Van de kinderen die het niet-gekozen speeltje of niks gaven had 62 procent langer gekeken naar de video met de gelijke verdeling. Volgens de onderzoekers zijn deze resultaten een teken dat gevoel voor gelijk delen en vrijgevigheid samenhangen. Als ze zo vroeg kunnen optreden moeten ze wel een
evolutionaire basis hebben. Een potentie die wordt gewekt door de non-verbale tekenen die de kleintjes oppikken bij het kijken naar hoe grote mensen met elkaar omgaan. 

(Bron: Marco Schmidt & Jessica Sommerville: Fairness Expectations and Altruistic Sharing in 15-Month-Old Human Infants. PLosONE, 6,10, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Vrijgevigheid
Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Prosociaal)

 

Zo hoort het

    Iedere cultuur kent conventies, regels voor ‘zoals het hoort’. Niet in de betekenis van ‘netjes’, maar van ‘dat wordt nu eenmaal zó gedaan of gezegd’. Het is het grijze gebied tussen het universele dat niet cultuur gebonden is, maar meestal met de natuur samenhangt (mensen slapen ’s nachts) en het particuliere dat slechts een enkeling binnen een cultuur doet of heeft (Wim heeft een spin als huisdier).
Wat binnen hun cultuur bij dat conventionele gebied hoort wordt kinderen vrijwel niet expliciet geleerd in aparte lesjes. Ze moeten het vooral zien op te maken uit wat ze om zich heen zien en horen. Uit een overzicht van wat er op grond van onderzoek bekend is blijken ze daar tussen twee en drie jaar al enige notie van te hebben.
Kinderen van anderhalf zijn niet verbaasd als de ene volwassene een voorwerp zus noemt en een andere volwassenen noemt het zo. Ook niet als ze met hetzelfde voorwerp heel verschillende dingen doen. Een jaar later is dat anders. Een onderzoeker leerde kinderen van tweeënhalf bijvoorbeeld een spelletje met bepaalde spelregels. Een nieuwe onderzoeker ging meespelen en hield zich niet aan de regels. De kinderen werden boos en zeiden hem hoe het wél moest. Dat wil volgens de onderzoekers zeggen dat zij ervan uitgingen dat hij dat best wist (anders zouden ze niet boos worden) en dat de regels niet iets particuliers van de eerste onderzoeker waren.
In een ander experimentje zagen peuters wat iemand met een voor hen onbekend voorwerp deed. Ook toen werden ze verontwaardigd als iemand die binnenkwam het ding voor iets heel anders gebruikte. In dat stadium gaan ze er nog vanuit dat wat zij weten iedereen ook weet. Voor het gaandeweg afgrenzen van wat tot de conventie hoort en wat alleen maar voor sommige mensen geldt gaan ze letten op bepaalde tekenen (‘cues’). Een van de belangrijkste cues is dat conventies alleen opgaan voor dingen die je met opzet doet. Wat per ongeluk gebeurt telt niet mee. Een tweede ding waar ze onbewust op afgaan is of het altijd zo gaat, dus of er consistentie is en niet de ene keer wel, de andere keer niet. Ten derde dringt het tot hen door dat conventies altijd te maken hebben met iets tussen mensen, wat de één doet in relatie tot een ander. En ten slotte zijn er dan ook nog de expliciete aanwijzingen die ze krijgen van hun ouders: ‘Kijk, hier in het ziekenhuis hebben ze ook een kapstok om jasjes aan te hangen, net als thuis en bij oma en op de crèche’.

(Bron: Gil Diesendruck & Lori Markson Children’s Assumption of the Conventionality of Culture. Child Development Perspectives, 5, 3, 189-195, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Menselijk gedrag overnemen)

Hoe weet jij dat?

    Gaandeweg leren kinderen bij wie ze moeten zijn als ze iets te weten willen komen. Het is een onderdeel van hun mensenkennis. Driejarigen zijn al aardig goed in het vragenstellen, maar ze kunnen aanvankelijk nog niet inschatten of het antwoord dat ze krijgen betrouwbaar is. Door ervaring leren ze dan wie ze voor wat moeten hebben. Wie het vaak bij het goede eind heeft wordt voor hen een betrouwbare bron. Daarnaar zijn ook allerlei experimentjes gedaan. Een nieuw onderzoek voegt daar iets aan toe: als ze vier jaar zijn blijken kinderen ook rekening te kunnen houden met hoe degene aan wie ze iets vragen het goede antwoord weet. Weet hij het zelf of moet hij het op zijn beurt eerst aan een ander vragen?
Er werd gebruik gemaakt van drie poppenkastpoppen. Aan twee ervan moesten de kinderen vragen stellen. Dat wil zeggen ze hielden ze tekeningen voor van een olifant, een koe of een konijn en de poppen moesten zeggen welk dier het was.  De ene pop gaf steeds meteen het goede antwoord, de andere vroeg het eerst aan de derde pop en gaf dan het goede antwoord. Na een reeks van zulke vragen werd de derde pop weggehaald. Het kind kreeg een tekening van een onbekend dier en de onderzoeker vroeg welke pop zou weten hoe dat dier heette. Driejarigen wezen even vaak naar de ene als naar de andere pop, maar vier- en vijfjarigen wezen vrijwel altijd de pop aan die bij de bekende dieren uit zichzelf het goede antwoord had gegeven.

(Bron: Shiri Einav & Elisabeth Robinson: When being right is not enough: Four-year-olds distinguish knowledgeable from merely accurate informants. Psychological Science, 22, 9, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Mensenkennis)

Een jaloerse kikker

    Een belangrijk aspect van de sociale ontwikkeling is het je kunnen voorstellen hoe een ander zich voelt. Bij kinderen begint dat met het kunnen aflezen van gezichtuitdrukkingen. Allereerst met het herkennen van een blij gezicht, zo rond drie jaar. Met een jaar of vier kunnen kinderen ook verschillende negatieve gevoelens onderscheiden, zoals angst, verdriet en boosheid.
Dat zijn wat je basisgevoelens zou kunnen noemen. Als volwassene weet je dat je er niet uit kunt opmaken waaróm iemand boos of bang is. Daarvoor is meer dan een gezichtsuitdrukking nodig, je moet iets van de situatie begrijpen. Achter een verdrietig gezicht kunnen gevoelens van eenzaamheid schuil gaan, van teleurstelling, gekwetstheid, jaloezie.
In een onderzoek probeerde men te achterhalen wanneer kinderen oog beginnen te krijgen voor die situatie. Men gebruikte daarvoor een prentenboek zonder tekst: One frog too many.  In 28 platen wordt een verhaal verteld over een jongen die een kikker als huisdier heeft. Er komt een tweede kikker wonen in het gezin. De oudste kikker doet lelijk tegen de nieuwe, gooit hem in het water, zodat hij verdwijnt, enzovoort. Uiteindelijk komt het wel goed. Behalve gezichtsuitdrukkingen en gebaren worden in de tekeningen in zo’n boek ook situatieschetsen gegeven.
Kinderen tussen drie en tien jaar werd gevraagd bij de platen een verhaal te vertellen. Objectieve beoordelaars waardeerden met behulp van een genuanceerd puntensysteem de mate waarin een kind blijk gaf van inlevingsvermogen. En ook in hoeverre ze begrepen dat wat te zien was aan gezichtsuitdrukkingen en gedrag te maken had met jaloezie. Vanaf zeven jaar begon een duidelijke toename hierin. Ook al gebruikten de kinderen het woord ‘jaloers’ meestal niet, ze brachten wel op verschillende manieren onder woorden dat de oudste kikker ongelukkig werd door de komst van de tweede, dat de oudste een speciale vriendschap had met de jongen en dat de tweede daar tussen kwam, dat de oudste kikker bang was dat de jongen niet meer van hem hield, enzovoort.

(Bron: Naomi Aldrich e.a. Perspective taking in children’s narratieve about jalousy. British Journal of Developmental Psychology, 29, 86-109. 2011)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Voelen)

De natuur: mooi of nuttig?

    Hoe breng je kinderen aandacht voor de natuur bij en liefst liefde voor de natuur? Zelfs in Finland, beroemd om zijn prachtige, uitgestrekte natuurgebieden, zijn die niet vanzelfsprekend in kinderen aanwezig. Tijd dus voor onderzoek.
Bij een eerste inventarisatie onder negen- en tienjarige bleek, nogal voor de hand liggend, dat kinderen die buiten woonden meer gevoel voor natuur hadden dan stadskinderen. Zij zeiden bijvoorbeeld vaker dingen die erop wezen dat ze beseften dat mensen net als dieren en planten deel zijn van de natuur.
Interessanter was dat meisjes met meer interesse de lessen over de natuur volgden dan jongens. Als het over planten ging wilden ze daar bijvoorbeeld meer over weten en stelden er meer vragen over. Ruim dertig procent van de jongens zei dat ze best zouden kunnen leven als er geen planten op de wereld waren. In opstelletjes schreven jongens voornamelijk over het nut van planten, zoals dat je ze kon eten, meisjes meer over het mooie van bloemen en planten.
Hetzelfde sekseverschil dat vaak wordt gezien bij andere onderwerpen. Bij jongens ligt de nadruk op het feitelijke, functionele, bij meisjes op het gevoelige, emotionele. De onderzoekers raden aan daar bij de les rekening mee te houden om de aandacht van jongens zowel als meisjes gevangen te houden.

(Bron: Taina Laaksoharju & Erja Rappe: Children’s Relationship to Plants among Primary School Children in Finland: Comparisons by Location and Gender. Hort Technology, 20, 689-695, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Jongens en meisjes Lichamelijke sekseverschillen)

Grote bazen

    Het is een bekend verschijnsel, dat ook in psychologisch onderzoek wel is bevestigd, dat lange mannen in het algemeen makkelijker overwicht hebben dan kleine mannen. Ze zijn ook in belangrijke posities vaker te vinden. Aan hun lengte hebben ze al een voorsprong en hoeven daarnaast minder vaak bijzondere eigenschappen te hebben. Invloedrijke kleinere mannen wel. Zij domineren juist vaker door psychische eigenschappen.
Uit Deens onderzoek lijkt het bij sociale dominantie door lange lichaamslengte te gaan om een indruk die al vroeg bij jonge kinderen bestaat. Zo vroeg dat men zich de vraag stelt of het niet een aangeboren neiging is lengte te koppelen aan overwicht. Het onderzoek werd gedaan met kinderen tussen acht en zestien maanden. Een leeftijd dus waarop ze op dit punt nog geen relevante ervaringen hebben en ook de begrippen klein en groot nog niet tot hun woordenschat horen.
Zij kregen simpele tekenfilmjes te zien met twee gestyleerde poppetjes. Eigenlijk niet meer dan een blok met een oog en een mond. Steeds een grote en een kleine. De ene loopt van links naar rechts over het scherm. De andere in tegengestelde richting. Op een gegeven moment komen ze elkaar tegen en botsen bijna. Wie wijkt uit om de ander door te laten? Er waren steeds twee versies. Eentje waarbij het kleintje uit de weg ging en eentje waarbij de grote zich buigend uit de voeten maakte. De onderzoekers voorspelden dat de kinderen het vanzelfsprekend zouden vinden als de grote zou mogen doorlopen en dat ze tekenen van verbazing zouden tonen als het kleintje de baas bleek te zijn. En dat was precies het geval. De onderzoekers spreken van een instinctieve kennis over sociale hiërarchie, gebaseerd op lichaamslengte.

(Bron: Lotte Thomsen. Big and Mighty: Preverbal Infants Mentally Represent Social Dominance. Science Magazin, 28, 1, 2011)

(Deel I Sociale ontwikkeling Mensenkennis)

 

Samen doen, samen delen

    Op deze site staat een berichtje (Delen of uitdelen) over een experiment met kinderen tussen anderhalf en twee jaar waaruit bleek dat zij uit zichzelf nog niet tot delen komen als ze een schaaltje lekkers krijgen. Maar als een volwassene laat merken dat hij of zij ook graag iets ervan wil, geven ze wel wat.
Andere onderzoekers hebben kortgeleden hun resultaten gepubliceerd met driejarigen. Onder bepaalde voorwaarden bleken die wel spontaan te delen. De opzet was enigszins vergelijkbaar met die van het experiment hierboven. Aan een schaaltje met lekkers was via een constructie een touw met twee uiteinden verbonden. De kinderen zaten naast elkaar, een eindje uit elkaar, elk met een uiteinde in de hand. Alleen door allebei te trekken konden ze het schaaltje naar zich toe halen. Als ze het eenmaal te pakken hadden bleken zij de inhoud bijna altijd eerlijk te delen. Als één kind aarzelde iets te pakken drong het andere hem of haar aan ook iets te nemen.
Als je deze resultaten vergelijkt met die van bovenstaand experiment lijkt er tussen twee en drie jaar dus iets essentieels te veranderen. Volgens de onderzoekers gaat het erom dat aan het delen samenwerking is voorafgegaan. Het ligt kennelijk in de menselijke aard besloten om bij gedeelde inspanning de opbrengst ook te delen. Kinderen doen dat al zo jong, dat het geen kwestie is van ervaring en lang voordat ze er door opvoeding toe zijn aangespoord.

(Bron: Felix Warneken e.a. Young Children Share the Spoils After Collaboration. Psychological Science online, december 31, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Vrijgevigheid)

Kleine onderhandelaars

    Niet te snel tussen beide komen als peuters het tijdens het spelen niet met elkaar eens zijn. Dat is de conclusie van een Noors onderzoek, waarbij men vaststelde dat zelfs zulke kleintjes al heel aardig kunnen onderhandelen. Ze komen er vaak zelf wel uit.
Het ging om 24 twee- en driejarigen in de kinderopvang, van wie de speel-interacties werden opgenomen. De onderhandelingen gingen in het algemeen over speelgoedjes, over wat er mee werd gespeeld en over wie wat mocht doen. Het ging verbaal zowel als non-verbaal, met woorden, gebaren, manieren van kijken, glimlachen en schateren. Ze zetten ze allemaal in. Welke, was afhankelijk van waar het over ging. Woorden bijvoorbeeld vaker als het ging over met wat ze zouden gaan spelen. Kijken en glimlachen vaker als een kind iets graag wilde doen. Als het met het ene niet lukte, probeerden ze het op een andere manier.
Tussen kinderen die veel samenspeelden en elkaar het beste hadden leren kennen gingen de onderhandelingen het soepelste. Dat maakt dat de onderzoekers denken dat ervaring als heel klein kind belangrijk is. Gaandeweg die ervaring worden de kinderen flexibeler in het onderhandelen. Natuurlijk moet je tussenbeide komen als het uit de hand loopt of als één kind altijd het onderspit delft. Maar het is goed hen even te laten betijen.

(Bron: Torgeir Alvestad: Preschool relationships – young children as competent participant in negotiations. Dissertatie Göteborgs Universitet. Utbildningsvetenskapliga faculteten, 18 juni, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Vrijgevigheid)

Nog altijd moeders lievelingetje

    De meeste ouders houden van hun kinderen. Maar dat wil niet zeggen dat zij de verschillen tussen hen niet zien. En dat maakt dat ze zich in hun ene kind makkelijker kunnen verplaatsen dan in het andere. Je kunt misschien zeggen: zich met het ene meer verwant voelen dan met het andere. En dat leidt tot verschillen in de manier waarop zij met hun kinderen omgaan. Met hun ene kind gaat hen dat makkelijker af dan met het andere.
Maar sommige ouders lijken die verschillen niét te kunnen hanteren.  Dat kan onder meer maken dat er in een gezin een lievelingetje ontstaat. Uit onderzoek is al bekend dat dit op alle kinderen uit een gezin, inclusief het lievelingetje, een negatieve invloed heeft. Bij de andere kinderen groeit een stille wrok jegens de ouders en het favoriete broertje of zusje. En dit uitverkoren kind voelt enerzijds deze wrok en gaat er anderzijds onder gebukt dat het moet voldoen aan de speciale verwachtingen van de ouders dat het zich ook als bijzonder kind zal gedragen.
Amerikaanse psychologen wilden weten of deze gezinsverhoudingen doorwerken tot in de volwassenheid. Dat bleek zo te zijn, zelfs tot in de middelbare leeftijd. Het betrof hier het voortrekken door de moeder. In de stad Boston deden 275 moeders tussen zestig en zeventig jaar mee, met ten minste twee nog in leven zijnde kinderen, in totaal 671 zonen en dochters. Het onderzoek bestond uit interviews met moeders en kinderen afzonderlijk over hoe het vroeger thuis toeging. Daarbij werd speciaal ook gevraagd naar eventuele conflicten met een bepaald kind en of er ook eentje was dat emotioneel werd voorgetrokken. Ook werd onder andere aan moeder gevraagd van wie van de kinderen ze verwachtte dat die voor haar zou zorgen als zij ziek of gebrekkig zou worden. Als vroeger sprake was van een lievelingetje en een moeder nog steeds dat kind noemde als degene van wie zij zorg verwachtte ging dat significant vaak samen met meer verschijnselen van neerslachtigheid bij al haar volwassen kinderen, vergeleken met de kinderen in het algemeen.

(Bron: Karl Pillemer e.a. Mothers’ Differentiation and Depressive Symptoms Among Adult Children. Journal of Mariage and Family, 72, 2, 333, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Plaats in de kinderrij Kinderen onder elkaar)