Kleine ontwikkelingspsychologie

Zo leer je goed liegen

    Aan de MacGill Universiteit in Montreal heeft een groep psychologen als onderzoeksthema wat je de ‘waarheidsgetrouwheid van kinderen’ zou kunnen noemen. Over het kunnen liegen, leugentjes om anderen te helpen, zowel als om zelf uit de problemen te blijven, over de waarheid vertellen, over getrouw weer kunnen geven wat je hebt gezien, over kunnen begrijpen dat een ander maar wat fantaseert, enzovoort. En wat de factoren zijn die kinderen in dit opzicht beïnvloeden.
Hun nieuwste project betrof 84 drie- en vierjarige kinderen van west-Afrikaanse afkomst, die in de zelfde buurt woonden, maar naar twee verschillende scholen gingen. Op de ene school heerste een autoritair, hard beleid: voor het kleinste vergrijp kregen kinderen in het openbaar stokslagen, een draai om de oren of werden ze gemeen geknepen. De andere had een gevarieerder en milder strafsysteem, al naar gelang de overtreding lopend van even de gang op, via een standje, tot naar de directeur worden gestuurd.
Ze deden individueel mee aan een klassiek experiment: ze werden alleen gelaten in een kamer met een aantrekkelijk stuk speelgoed, waar ze beslist niet aan mochten zitten. Vrijwel alle kinderen deden dat toch. Alle kinderen van de harde-straffen-school zeiden daarna tegen de onderzoeker dat ze er af waren gebleven. Van de andere school was dat maar de helft.
Nog veelzeggender vinden de onderzoekers dat de kinderen van de eerste school veel beter waren in het volhouden van het liegen als ze allerlei vragen over het speelgoed kregen. Ze zeiden ‘weetnie’ of gaven zelfs expres verkeerde antwoorden over eigenschappen van het ding. Zeiden bijvoorbeeld dat het lekker zacht was, terwijl het hard plastic was. De kinderen van de milde-straffen-school die hadden gelogen verrieden zich onmiddellijk door van allerlei over het stuk speelgoed te vertellen. Dat is ook wat de meeste jonge kinderen doen. Echt volhardend liegen wordt meestal pas rond een jaar of zeven, acht mogelijk.
Maar kinderen die leven onder een hard regime lijken dus al veel jonger te leren hoe je goed moet liegen. Het is dan een beschermingsmechanisme.

(Bron: Victoria Talwar & Kang Lee: A Punitive Environment Fosters Children’s Dishonesty: A Natural Experiment. Child Development 82, 6, 1751-1758, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Gewetensvorming Opzet of per ongeluk)

Een ander verdriet doen

    Met een jaar of drie kennen de meeste peuters wel min of meer de basisregels van wat je als kind mag en niet mag. Of ze zich eraan houden is vers twee. Maar ze kunnen in iedere geval al wel behoorlijk verontwaardigd worden als een ander iets tegen hen doet wat beslist niet mag. In een klein onderzoek is nu geconstateerd dat het nog een stapje verder kan gaan en dat ze ook protesteren als niet zijzelf maar een derde kind door stout gedrag narigheid ondervindt. Twee onderzoeksters bedienden elk een handpop – een koe en een olifant – die eerst een tijdje met het kind speelden, samen een puzzel maakten enzo. Daarna haalde de olifant vier velletjes papier tevoorschijn en vier kleurpotloden en deelde die uit. Het overblijvende vel en potlood legde hij op tafel. Alledrie gingen zij iets tekenen.
De koe en het kind gaven hun tekening aan de olifant die wat het kind had getekend apart legde en de tekeningen van de twee poppen naast het lege vel. De olifant nam afscheid en ging onder de tafel zitten. De koe zei een paar keer: ‘Ik vind die tekening van olifant lelijk, ik ga hem kapot maken’. Bij 16 van de 32 kinderen deed hij dat ook, bij 16 anderen scheurde hij het lege vel kapot. In het eerste geval protesteerden 12 van de 16 kinderen, in het tweede slechts 4. Bovendien gingen de kinderen in het eerste geval de olifant toen hij weer tevoorschijn kwam op allerlei manieren troosten. Het experiment werd in diverse variaties herhaald, met vergelijkbare resultaten.
Volgens de onderzoekers laat dit zien dat zulke kleintjes nog niet reageren op het overtreden van de regel alszodanig, (ook een leeg vel mag je niet zomaar verscheuren), dus nog niet op het principe. De regel geldt kennelijk nog alleen als er een daadwerkelijk en zichtbaar effect is: als het kwaad kan, in dit geval voor een ander. De moraal wordt nog gedragen door prosociaal meeleven met iemand en niet door algemene principes.

(Bron: Amrisha Vaish e.a. Three-year-old children intervene in third-party moral transgressions. British Journal of Developmental Psychology, 29, 1, 124-130, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Gewetensvorming Tekenen van een geweten)  

Het eerste begin van wantrouwen

    Omdat kinderen nog niet zoveel weten zijn ze afhankelijk van informatie die ze van volwassenen krijgen. Ze leren door ervaring bij wie ze aan het beste adres zijn Als iemand een paar keer goede informatie heeft gegeven wordt dat voor hen een betrouwbare bron. (Zie ook Hoe weet jij dat? op deze site) Zij gaan daarbij af op wat de ander wéét. Toch is dit maar de helft van het verhaal. Iemand kan wel de juiste informatie hebben, maar niet geven. Hij kan liegen of hij kan je voor de gek houden. Om bij de juiste persoon aan te kloppen moet je dus ook zijn bedoelingen kunnen inschatten. Kunnen kinderen dat?
Aan een onderzoek deden negentig kleuters mee van drie tot bijna zes jaar. Zij kregen filmpjes te zien van twee volwassenen die op zoek waren naar een sticker die in een van twee dozen kon zitten. In het ene filmpje was er iemand (helper) die voorzei en de goede doos aanwees: ‘Daar moet je in kijken’. In het andere was er een soort plaaggeest (tricker) die steeds expres de verkeerde doos aanwees: ‘Kijk daar maar in’. De volwassenen volgden steeds hun aanwijzingen. Helper en tricker lachten na afloop alletwee. De helper keek blij omdat de sticker was gevonden, de tricker lachte vrolijk om zijn gelukte grap, terwijl de zoekers duidelijk teleurgesteld waren.
Na verschillende van zulke filmpjes te hebben gezien kregen kinderen zelf ook enkele keren twee dozen waarin ze een  sticker moesten zoeken. Vanaf het scherm kregen ze soms van de helper, soms van de tricker een aanwijzing. Driejarigen volgden steeds de aanwijzing op, van wie die ook kwam. De vierjarigen ook, al gaven zij in gesprekjes achteraf er wel blijk van dat zij begrepen dat de helpers in het algemeen eigenlijk betrouwbaarder waren. Vijfjarigen volgden altijd het advies van de helpers, maar als de aanwijzing van de tricker kwam volgden ze die net zo vaak wel als niet. Trickers werden dus ook door hen nog steeds niet systematisch gewantrouwd.

(Bron: Kimberly Vanderbilt e.a. The Development of Distrust. Child Development online, 8 augustus, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Gewetensvorming Opzet of per ongeluk) 

Kleine waaghalzen

   Zo klein als ze zijn ook onder peuters en kleuters zijn er kinderen die nergens bang voor zijn en van alles durven wat de meeste leeftijdsgenootjes te eng vinden. Het gaat om aangeboren verschillen die te maken hebben met het functioneren van het hart. Verandering van hartritme is namelijk het eerste signaal dat gevaar dreigt of dat je iets moet doen dat je eng vindt. Daar reageert het zenuwstelsel dan op. Bij kleine waaghalzen werkt dit systeem zodanig dat ze niet snel ‘de zenuwen krijgen’.
Een vaak geconstateerd bijverschijnsel is dat zulke jonge kinderen nogal agressief zijn tegen leeftijdgenootjes, minder meegevoel kunnen opbrengen en zich ook nauwelijks schuldig voelen als ze een ander kwaad hebben gedaan. De neiging bestaat hen streng aan te pakken. Dat leidt ertoe dat ze bij het ouder worden zich kunnen ontwikkelen tot echt agressieve, onaangename kinderen.
In een Israelisch intensief onderzoek onder 88 drie- en vierjarige durfallen heeft men nu een veel positiever aspect geconstateerd. Ze zijn wel agressief en weinig schuldbewust, maar toch ook sociaal ingesteld! Ze zoeken makkelijk contact, zijn vaak vriendelijk en lachen veel tegen anderen. Maar kunnen dan opeens uitschieten naar de agressieve kant, alsof ze niet begrijpen wat ze daarmee teweeg brengen.
Dat zijn volgens de onderzoekers belangrijke aanknopingspunten om hun gedrag in goede banen te leiden. Op momenten dat ze sociaal bezig zijn, maar dreigen ‘om te slaan’ zou je steeds meteen moeten ingrijpen en vriendelijk uitleggen wat er dan gebeurt bij het andere kind en waarom dan het leuke, gezellige is afgelopen. Zo maak je hen attent op wat uit zichzelf niet in hen opkomt. Of zoals een onderzoeker het noemt: je roept iets in hen wakker, wat er wel is, maar zonder hulp slapend blijft.

(Bron: Inbal Kiverson-Baron & Ofra Mayseless: Fearless children may lack empathy. Communication and Media Relations, University of Haifa, november 8, 2010)

(Deel I Hoofdstuk Kinderangsten Angsthazen en waaghalzen)

Morele walging

      Het ruiken van bedorven voedsel of het zien van vreemde poep roept lichamelijke reacties van walging op. Sommig gedrag van anderen noemen we ook ‘walgelijk’, zoals de vette bonussen die bankdirecteuren opeisen. In onderzoek met elektografische apparatuur werden heel precies de gezichtsbewegingen geregistreerd van mensen terwijl ze een smerig drankje dronken, keken naar foto’s van drollen en tijdens een spel om geld grof werden bedrogen door een valsspeler. In alle drie situaties was hetzelfde bewegingpatroon te zien, met het optrekken van de lip en het opkrullen van de neus als het meest opvallend.
De onderzoekers denken dat de walging die we voelen als morele codes worden overtreden zijn oorsprong vindt in de primitieve afkeer van bedorven en dus gevaarlijke stoffen. Zoals deze zintuiglijke afkeer maakt dat we contact met zulke stoffen vermijden, verwerpen we ook amoreel gedrag en willen we met zulke mensen niets te maken hebben. Als ze gelijk hebben heeft ons moreel gevoel dus een evolutionaire bron. Dat roept de vraag op wanneer in kinderen deze ingebouwde afkeer zichtbaar wordt.
Kinderen van vijf, zeven en negen deden aan een Engels onderzoek mee, waarbij de onderzoekers het woord ‘walgelijk’ (disgusting) gebruikten. De kinderen moesten zeggen wanneer ze iets wel of niet walgelijk vonden. De meeste kinderen van alledrie leeftijden vonden met je hand in een pot slijm zitten wel walgelijk, maar in een pot water niet. Maar als hen werd gevraagd of ze iets stelen van een ander kind net zo walgelijk vonden als dat van die slijm, zeiden ze ‘nee’. Maar als er geen vergelijking met zo’n zintuiglijke afkeer werd gemaakt, maar alleen met gedragingen onderling, dan maakten ze wel een onderscheid als de onderzoekers het woord ‘walgelijk’ gebruikten. Dan vonden ze expres iets van een ander kind kapot maken wel walgelijk, maar als het per ongeluk gebeurde niet. En iets stelen van een kind was dan wel walgelijk en stelen in een supermarkt niet.
De onderzoekers wisten overigens niet of en in welke mate de kinderen van huis uit vertrouwd waren met het woord ‘walgelijk’. Hoe vaak hun ouders 'disgusting' bijvoorbeeld gebruikten om hun afkeer van een bepaald gedrag uit te drukken. Maar kennelijk begrepen ze de morele afkeurende betekenis ervan wel.

(Bron: H.A. Chapman e.a. In Bad Taste: Evidence for the Oral Origins of Moral Disgust. Science 323, 5918, 1222-1226, 2009. Judith Danovitsch & Paul Bloom, Children’s Extension of Disgust to Physical and Moral Events. Emotion, 9, 1, 107-112, 2009)

(Deel Hoofdstuk Gewetensvorming Aangeboren rechtvaardigheidsgevoel)

Ik zie het aan je neus!   

    Maar niet heus! Volwassenen dénken wel dat ze het kunnen zien als een kind jokt, maar dat valt tegen. In een onderzoek bleek zelfs dat kinderen tussen zeven en negen dat beter kunnen dan zij.
De opzet van het onderzoek was traditioneel. Kinderen werden in hun eentje in een kamer achter gelaten met een aantrekkelijk stuk speelgoed en kregen te horen dat ze er niet aan mochten zitten. Via een one way screen werd duidelijk dat de meesten de verleiding toch niet konden weerstaan. Toen ze er naar werden gevraagd waren er echter maar een paar die dat eerlijk toegaven.
Tijdens die ‘ondervraging’ werden zij op video gezet. Die opnamen werden aan 156 beoordelaars (studenten en kinderen tussen vier en negen jaar) getoond met de vraag wie volgens hen jokte en wie de waarheid sprak. In het algemeen deden de beoordelaars het niet veel beter dan je op basis van kans mocht verwachten. Maar niettemin hadden de zeven- tot negenjarigen de jokkers vaker in de gaten dan de twee andere groepen. Dat de jongere kinderen nog niet zo goed de jokkebrokken eruit konden halen is begrijpelijk. Zij hebben nog niet zo veel kijk op non-verbale tekenen die iemand bij het spreken van onwaarheid kunnen verraden. Dat de oudere kinderen het beter deden dan de studenten is volgens de onderzoekers te verklaren doordat ze ervaringsdeskundigen zijn. Op z’n tijd jokken ze onderling allemaal wel eens. 
Een aardig verschil was overigens dat jokkende jongens vaker werden ontmaskerd dan jokkende meisjes. Het was echter niet duidelijk of meisjes beter konden jokken of dat iedereen er een beetje vanuit ging dat jongens nu eenmaal altijd wat vaker over de schreef gaan.

(Bron: Victoria Talwar e.a. Pants on Fire? Detecting Children's Lies. Applied Developmental Science, 13, 119-129, 2009)

(Deel I Hoofdstuk Gewetensvorming Tekenen van een geweten)

 

Blijvend verlegen of agressief

     Longitudinaal onderzoek is in de ontwikkelingspsychologie de waardevolste methode om iets te weten te komen, maar is zelden mogelijk. Duitse onderzoekers hadden de mogelijkheid. Zij volgden 147 kinderen vanaf dat ze tussen vier en zes jaar waren en die door hun leerkrachten als zeer geremd en verlegen of extreem agressief werden beoordeeld. Dat wil zeggen dat zij op de beoordelingsschaal hoorden tot de bovenste vijftien procent. Ook werd de kinderen tests afgenomen om te kijken of dit oordeel kon worden bevestigd uit wat zij van zichzelf wisten. Geremdheid betekende dingen als bang zijn in onbekende situaties, geen contact durven zoeken en tobben over het idee dat niemand hen aardig vond. Agressie hield in dat kinderen snel kwaad waren, plaagden, anderen vaak de schuld gaven en gingen vechten.

Ook toen ze 23 jaar waren deden ze tests en op die leeftijd gaven ouders hun mening. De geremde en verlegen kinderen werden toen ze 23 waren door hun ouders nog net zo gezien. Ze hadden echter zelf geen last van een laag gevoel van eigenwaarde. Daar tegenover stond dat van hen vergeleken met een controlegroep vijftig procent minder een vaste relatie had. Wie die wel had, was daar gemiddeld acht maanden later voor het eerst aan begonnen en de geliefde was gemiddeld tweeënhalf jaar jonger. Zij begonnen ook tien maanden later aan hun eerste baan. Zo te zien dus enige aarzeling de volwassenheid binnen te gaan.
De agressieve kleuters waren vrijwel altijd jongens. Als volwassenen  bleven ze naar het agressieve neigen. Ze hadden vaker een geschiedenis van schoolproblemen (ongeacht hun intelligentie), conflicten met ouders en betrokkenheid bij delicten. Ze waren vergeleken met een controlegroep moeilijker in de omgang, impulsiever en onzorgvuldiger. Hadden meer relatieproblemen en werkten in hun baan eigenlijk onder hun niveau.
Het is de zoveelste aanwijzing van de hardnekkigheid van zowel verlegenheid als agressiviteit.

(Bron: J.B. Asendorf e.a. Inhibited and aggressive preschool children at 23 years of age: personality and social transitions into adulthood. Developmental Psychology, 44, 997-1011, 2008)

(Deel I Hoofdstuk Agressie Hoe hardnekkig is agressiviteit?)

Spinnen en slangen

 

    Sommige angsten hebben kinderen van nature. Ze worden wel oerangsten genoemd, omdat ze stammen uit de vroegste tijd van de mensheid. Bijvoorbeeld angst voor donker, watervlakten, bliksem en vreemde dieren. Ze vormden een bedreiging en alleen wie op zijn of haar hoede was overleefde en plantte zich voort. De angsten waren dus een belangrijke factor in de evolutie.

Bij gevaarlijke dieren was het van levensbelang dat de mens ze snel in de gaten had en hen kon doden of vluchten. En nog is het zo dat jonge kinderen bepaalde dieren sneller opmerken dan andere. Twee experimenten wijzen hierop. Het ene betreft vijf maanden oude babies en spinnen. Het andere driejarige peuters en slangen.

De eerste groep babies kreeg op een scherm een grote, lopende spin met zes poten te zien, daarna kwam een beeld van de lopende spin, waarvan de poten op gekke plaatsen aan het lijf zaten. En tenslotte kregen ze een spin te zien die helemaal niet meer op een spin leek, doordat alle lichaamsdelen op een verkeerde plaats zaten. De babies keken langer een aandachtiger naar de echte spin.

Ter controle kreeg een tweede groep babies dezelfde beelden te zien, maar daarbij waren in alle drie versies de echte, gebogen spinnepoten vervangen door rechte lijnen. Toen keken de kinderen naar alle spinnen even lang of kort. Hetzelfde gold bij beelden van bloemen, echte of een beetje veranderd maakte voor de aandacht van babies geen verschil. Het lijkt er dus op dat kinderen in hun genenpakketje een prototype van een spin hebben dat ze bij het zien herkennen.

Het experiment met de peuters had een vergelijkbare opzet. Op een computerscherm kregen ze plaatjes te zien met bloemen, slangen, kikkers en rupsen. Maar dan zo dat steeds één van die vier tussen een heleboel anderen zat. Dus één rups met om zich heen allemaal bloemen, kikkers en slangen. Enzovoort. De peuters moesten steeds die eenling aanwijzen: ‘Waar zit de rups’? ‘Waar zit de kikker’? Het bleek dat de kinderen na de vraag ‘Waar zit de slang’? dat beest veel sneller aanwezen dan de rups, kikker of bloem. Het maakte niet uit of ze in het echt wel eens een slang hadden gezien.

Men zou kunnen tegenwerpen dat deze experimenten er niet op wijzen dat de kinderen bang waren voor giftige spinnen en slangen. Ze zagen ze alleen snel. Het antwoord van psychologen daarop is dat misschien niet de slangen- en spinnenangst zèlf is aangeboren, maar de mogelijkheid om snel te leren angstig te wórden. Juist doordat kinderen de dieren onmiddellijk opmerken kun je hen makkelijk waarschuwen: ‘Pas op, gevaarlijk!’

(Bron:D.H. Rakinson & J. Derringer: Do infants possess an evolved spider-detection mechanisme? Cognition, 107, 1, 381-393, 2008

Vanessa LoBue & Judy DeLoache: Detecting the Snake in the Grass: Attention to Fear-Relevant Stimuli by Adults and Young Children. Psychological Science, 19, 3, 284-289, 2008)

(Deel I Hoofdstuk Kinderangsten Angsten in de periode van het vroegste ik-besef) (staat al in nieuwste editie, 2009)

Weten of een kind de waarheid spreekt

 

      ‘Ah, je jokt, ik zie het, ’t staat op je voorhoofd!’ Met dat soort teksten doen grote mensen alsof ze kleine kinderen perfect doorzien.  Ze hebben niet de lange neus van Pinokkio nodig om te weten of een kind onwaarheid spreekt. Natuurlijk zien ze niks op dat kinderlijke voorhoofd, ze vóelen het aan. Tenminste, dat dènken ze. In de praktijk blijken ze er behoorlijk vaak naast te zitten.

Uit onderzoek was al eerder duidelijk geworden dat volwassenen in het algemeen niet zo goed zijn in het beoordelen of andere volwassenen de waarheid spreken of niet. Doorzien ze kinderen beter? Een belangrijke vraag, nu kinderen regelmatig als getuigen worden gehoord in strafzaken.

In een experiment werd kleuters gezegd dat ze niet achterom mochten kijken naar een stuk speelgoed dat de proefleider daar neerzette. Daarna ging hij de kamer uit en bleef het kind alleen achter. De kinderen wisten niet dat hij door een one way screen kon zien wat ze deden. Bij terugkomst vroeg hij het betreffende kind of het toch stiekem had gekeken. Sommigen jokten, sommigen spraken de waarheid. Deze vraaggesprekjes werden op video opgenomen. Volwassenen moesten beoordelen welk kind jokte, welk kind niet. Ze brachten er weinig van terecht. Volwassenen die met kinderen werkten deden het weliswaar wat beter dan ouders die geen beroepservaring hadden met kinderen, maar de professionals hadden het toch ook niet vaker goed dan op grond van kans kon worden verwacht. Opmerkelijk was dat de volwassenen vooral vaak een eerlijk kind niet geloofde! Met name dàt resultaat zet aan het denken over de rol van degenen die kinderen verhoren. Hoe vaak geloven ze een kind niet dat toch echt de waarheid spreekt?

(Bron: A.M. Crossman & M. Lewis: Adults’ ability to detect children’s lying.  Behavioral Sciences and the Law, 24, 703-715, 2006)

(Deel I Hoofdstuk Gewetensvorming Tekenen van een geweten) (staat al in nieuwste editie, 2009)

Een beetje te groot ego en te snel beledigd

  

    Wie een positief zelfbeeld heeft kan anderen aardig tegemoet treden. Wie zelfvertrouwen heeft durft anderen ook te vertrouwen.  Recent onderzoek van  de Nederlandse psycholoog Sander Thomaes laat echter zien dat je de redenering niet zonder meer mag omdraaien tot: Een negatief zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen leiden tot een agressieve houding ten opzichte van anderen. Wij zijn geneigd dat wel te denken. ‘Allemaal onzekerheid’ zeggen we als iemand - kind of volwassene – altijd fel van zich afbijt.

In zijn onderzoek onder kinderen tussen negen en dertien jaar bleek de samenhang echter heel anders te liggen. Kinderen met een negatief zelfbeeld waren niet extra agressief. Kinderen met een positief zelfbeeld evenmin. Maar wel de kinderen met een overtrokken, overdreven, irreëel positief zelfbeeld. Anders gezegd: kinderen met een te groot ego. Thomaes noemt hen narcistisch. Narcistische mensen hebben een te hoge dunk van zichzelf en als een ander iets doet of zegt dat afbreuk zou kunnen doen aan die hoge zelfdunk, raken ze diep gekrenkt,  en vanuit die krenking worden ze buitensporig boos. Wie trots is op zichzelf, voelt zich te kijk staan en schaamt zich als iemand aan dat zelfbeeld knabbelt. Schaamte is een bedreiging van het ego.

Bij kinderen is dezelfde trits te zien: overdreven positief zelfbeeld, snel beledigd, agressief om te laten zien wie toch heus de beste en de sterkste is. Dat bleek mooi bij een computerspel. Aan de proefpersonen werd verteld dat zij zouden spelen tegen kinderen van een andere school. Ieder kreeg zogenaamd een leerling van die school als tegenspeler toegewezen. In feite was dat steeds hetzelfde kind, waarvan werd gezegd dat die er helemaal niks van kon. Bovendien bestond dat kind helemaal niet: elke proefpersoon speelde tegen de computer, die bovendien zo was afgesteld dat die altijd won. De kinderen die hoog scoorden op de narcismeschaal raakten het hevigst gefrustreerd dat ze van zo’n sukkelig kind verloren. Zo gefrustreerd dat ze tijdens het revanchespel vaker en heviger dan niet narcistische kinderen gebruik maakten van de gelegenheid om hun tegenspeler een ‘lawaaistoot’ te geven. Dat was zogenaamd een pijnlijk hard geluid in de koptelefoon van  de tegenspeler.

De onderzoeker vraagt zich af of men in de opvoeding soms niet te ver doorschiet in de pogingen om kinderen toch maar vooral te bevestigen in een positief zelfbeeld. Daardoor kunnen overdreven grote ego’s ontstaan, die zich buitengwoon snel in hun eer voelen aangetast. Prijzen is goed, maar wel binnen reële perken! Hij raadt aan agressieve kinderen alsnog te leren een realistisch zelfbeeld te ontwikkelen.

(Bron: S.C.E. Thomaes: Narcissism, shame, and agression in early adolescence: On vulnerable children. Proefschrift Vrije Universiteit, 27-02-2007)

(Deel I Hoofdstuk Agressie Omgeving als opwekker van agressie door frustratie

Deel II Hoofdstuk Zelfstandig worden Zelfwaardering en zelfvertrouwen) (staat al in nieuwste editie, 2009)