Kleine ontwikkelingspsychologie

Vriendenruzies

    Vriendschappen zijn in de schoolleeftijd heel belangrijk. Voor meisjes zowel als jongens. Wel is het zo dat jongensvriendschappen vaak wat meer gericht zijn op samen dingen doen en meisjesvriendschappen wat meer op het uitwisselen van intimiteiten. En alle kinderen voelen zowel kwaadheid als verdriet als ze door een hartsvriendin of boezemvriend worden ‘verraden’.
Lange tijd werd gedacht dat jongens kwader zijn en bij meisjes het verdriet zou overheersen. Uit een onderzoek onder 267 kinderen van negen tot elf jaar bleek dat niet. Bij allemaal treden beide emoties op, bij meisjes alletwee zelfs iets meer. Maar er waren wel allerlei sekseverschillen in hevigheid.
De kinderen kregen zestien voorbeelden te lezen van hartsvriendinnen en boezemvrienden waarvan de één ‘ontrouw’ was. Ze verraden een geheim dat hen was verteld, maken een wat spottende opmerking bij de dood van een huisdier van de ander, de vriend of vriendin laat de ander al het werk doen en eist later de eer op, je hebt je overblijftrommel vergeten en hij of zij wil je niets geven. Dat soort dingen. De proefpersonen moesten aangeven hoe erg ze zoiets zouden opvatten als het hen overkwam, hoe zij zich zouden voelen, wat voor mogelijkheden ze dan nog voor de vriendschap zagen en hoe ze de zaak zouden aanpakken.
Meisjes vonden het in het algemeen al bij de minder ernstige voorvallen erger wat er gebeurde dan jongens. Ze zouden er ook langer over blijven tobben als het hen overkwam dan jongens en ze waren ook meer gericht op het weer goedmaken. Jongens zowel als meisjes voelden kwaadheid en verdriet, alleen waren beide bij meisjes heviger. Hoe komt het dan dat al zo lang de indruk bestaat dat bij jongens kwaadheid overheerst en bij meisjes verdriet? Volgens de onderzoekers worden bij vriendschapsconflicten bij jongens en meisjes ‘verschillende knoppen ingedrukt’. Jongens uiten hun verdriet met agressie. Meisjes hun woede met huilen. Dat gedragsverschil beneemt het zicht op de twee emoties die erachter zitten en zich bij beide voordoen.

(Bron: Julie Paquette MacEvoy & Steven R. Asher: When Friends Disappoint: Boys’ and Girls’ Responses to Transgressions of Freindship Expectations. Child Development, online 2011, 83, 1, 2012)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Vriendschap)

Wat je wel en niet kunt zeggen

    Het overkomt iedereen wel eens, ook kinderen: je zegt ongewild iets stoms. Maar waar grote en kleine mensen in verschillen is de mate waarin ze gevoel hebben voor wat er mis ging.
Aan een onderzoek deden 210 kinderen mee. Een groep van ongeveer zes jaar en één van negen jaar. Zij werden bij aanvang onder meer getest op de mate van inzicht in wat blunders zijn. Ze kregen zes tekenfilmpjes te zien met steeds twee kinderen. In sommige blunderde een kind (zei bijvoorbeeld tegen een ander kind dat hij een tekening stom vond zonder te beseffen dat die door dat kind was gemaakt). Maar er kwamen ook gewone opmerkingen in voor en expres vervelende opmerkingen. Aan de hand van vragen na ieder filmpje werd vastgesteld hoeveel inzicht een kind had in de verschillen tussen die opmerkingen en wat voor gevoelens ze teweeg brachten bij het kind aan wie ze waren gericht. 
Aan de hand van klassefoto’s van hun eigen klas moesten kinderen vervolgens drie kinderen aanwijzen met wie ze graag eens een middag zouden willen spelen en drie kinderen met wie ze dat niet zouden willen. Na één en na twee jaar werd deze procedure herhaald. Zo kwam aan het licht dat zich in die tussenliggende tijd een treurige vicieuze cirkel kan ontwikkelen. Zevenjarige kinderen met wie anderen liever niet wilden spelen – buitengesloten kinderen dus – hadden toen ze acht waren naar verhouding minder ‘blunder-inzicht’. Opvallend was dat er geen verband was tussen populaire zevenjarigen en een goed blunder-inzicht op hun achtste. Door dit eenzijdige verband lijkt het er dus op dat juist doordat ze buitengesloten worden, kinderen weinig gelegenheid krijgen om door sociale ervaring meer begrip te krijgen voor wat je wel en niet kunt zeggen. Ze leren de sociale codes niet. Dit gevolg van weinig sociaal inzicht zette zich door en bereikte een nog sterkere en ongekeerde samenhang met negen jaar. Kinderen die dan nog weinig begrip hadden werden toen ze tien waren vaker buitengesloten. Dit effect herhaalde zich bij kinderen toen ze tien waren en een jaar later. Tegen die tijd had zich bij de meeste kinderen juist wel een zeker sociaal inzicht gevestigd. Maar bij een kleine groep had zich dus al met een jaar of zes, zeven een negatieve spiraal in gang gezet.
Misschien zijn dat kinderen bij wie thuis weinig appèl wordt gedaan op zelfinzicht: ‘Hoe zou jij het vinden als een kindje dat bij jou deed, tegen jou zei’. Reden te meer om juist dan op school in te grijpen als kinderen dreigen te worden buitengesloten, waardoor ze de broodnodige sociale ervaring zouden gaan missen om alsnog te leren wat je wel en niet kunt maken.

(Bron: Robin Banerjee, Dawn Warling & Marcella Caputi: Peer Relations and the Understanding of Faux Pas: Longitudinal Evidence for Bidirectional Associations. Child Development, 82, 6, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Bedoelen)

 

Gevoel voor gelijkheid

    Samenwerking is een sleutelbegrip achter de evolutie van de mens. Nauw daarmee verbonden zijn gelijkheid en altruïsme. De vraag is hoe die in ieder individueel kind tot ontwikkeling komen. De eerste tekenen daarvan zijn soms al vroeg te zien. Onderzoekers hebben de indruk dat kinderen al jong enig gevoel lijken te hebben voor wat bijvoorbeeld ‘gelijk delen’ is en ook al een beetje vrijgevig kunnen zijn, wat een eerste teken van het wat zware begrip ‘altruïsme’ is.
In een experiment met 47 babies van rond vijftien maanden bleken die twee met elkaar verweven te zijn. Zittend op schoot bij moeder kregen ze twee korte video’s te zien. In de eerste haalde iemand steeds een koekje van een schaal en verdeelde die om en om aan twee andere mensen. In de tweede kreeg de ene veel meer dan de andere. Volgens hetzelfde principe volgden twee video’s over de verdeling van melk.
De aandacht van de babies werd gemeten. Daarbij werd het bekende principe gehanteerd dat jonge kinderen langer kijken als iets hen verrast. De onderzoekers voorspelden dat de kinderen langer naar de ongelijke uitdeling zouden kijken, omdat dit in zou gaan tegen hun ‘gevoel’. Deze voorspelling kwam voor de groep als totaal uit: gemiddeld 11 seconden
tegen 8 seconden.
 
Ó University of Washington
Daarna volgde een experiment met 38 van de oorspronkelijk 47 kinderen. Het kind mocht kiezen uit twee speeltjes, een lego blok of een legopoppetje. Terwijl het dat zelf gekozen speeltje in handen had, kreeg het ook het niet-gekozen speeltje. Met in elk handje een speeltje kwam een tweede onderzoekster binnen en vroeg: ‘Mag ik er ook eentje?’ Twaalf kinderen gaven hun zelfgekozen speeltje, veertien het niet-gekozen speeltje en twaalf wilden niks geven.
Maar het interessante was dat 92 procent van de kinderen die hun ‘eigen’ speeltje gaven het langst hadden gekeken naar de video waar ongelijk werd verdeeld. Van de kinderen die het niet-gekozen speeltje of niks gaven had 62 procent langer gekeken naar de video met de gelijke verdeling. Volgens de onderzoekers zijn deze resultaten een teken dat gevoel voor gelijk delen en vrijgevigheid samenhangen. Als ze zo vroeg kunnen optreden moeten ze wel een
evolutionaire basis hebben. Een potentie die wordt gewekt door de non-verbale tekenen die de kleintjes oppikken bij het kijken naar hoe grote mensen met elkaar omgaan. 

(Bron: Marco Schmidt & Jessica Sommerville: Fairness Expectations and Altruistic Sharing in 15-Month-Old Human Infants. PLosONE, 6,10, 2011)

(Deel I Hoofdstuk Sociale ontwikkeling Vrijgevigheid
Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Prosociaal)

 

Eigen schuld

    De attributietheorie gaat over het toeschrijven van oorzaken aan eigen of andermans fouten of successen. Zoek je die in de persoon (jezelf of de ander) of in omstandigheden? In het algemeen zijn kinderen geneigd net iets strenger te zijn voor anderen en iets verontschuldigender voor zichzelf. Ze spreken iets vaker van ‘eigen schuld’ als het om iets negatiefs van een ander kind gaat en geven bij eigen narigheid iets vaker omstandigheden de schuld.
Nieuw onderzoek brengt nuanceringen aan het licht als het om andere kinderen gaat: als een kind zijn best doet om zelf iets te veranderen aan zijn situatie worden leeftijdgenoten milder in hun oordeel.
Aan 137 kinderen tussen en acht en twaalf jaar werden verslagen van interviews te lezen gegeven van zes jongens, steeds even oud als het kind. Die jongens waren met een tussenpoos van een half jaar twee keer geïnterviewd en hadden allemaal iets negatiefs: slechte schoolcijfers, slecht in sport, te dik, heel agressief, heel verlegen of druk en lastig. Ze bestonden niet echt, de verslagen waren door de onderzoekers geschreven.
In het eerste interview ging het over het probleem en of de jongen al of niet hoopte op verbetering. In het tweede interview werd gevraagd of hij geprobeerd had er zelf iets aan te verbeteren en of dat had geholpen.
Na het lezen van de beide interviewverslagen moesten de proefpersonen aangeven wat ze van de jongens vonden. Of ze dachten dat ze zo’n jongen zouden plagen, hem te hulp zouden schieten als hij ergens mee zat, met hem bevriend zouden willen raken enzovoort.
Vooral de te dikke en agressieve jongens werden afgewezen met als motief dat hun probleem hun eigen schuld was. Maar ook de vier anderen werden negatief beoordeeld als zij in het eerste interview niet hadden aangegeven dat ze wel graag anders zouden willen zijn. Meisjes waren milder dan jongens, behalve als het ging om dikke en agressieve jongens. Dan was er geen sekseverschil.
Maar, en dat was het nieuwe, als een jongen in het tweede interview vertelde hoe hij zelf had geprobeerd iets aan zijn probleem te doen, dan was het oordeel van de kinderen gunstig en zouden ze met zo’n jongen best om willen gaan. Het maakte dan niet veel uit of de inspanningen van de jongen al succes hadden gehad of niet.

(Marc Barnett e.a. Kids More Accepting of Peers Who Try to Change Undesirable Trait Than Those Faulted for It.  Kansas State University online, oktober 10, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Bedoelen)

Angst zit vriendschap in de weg

    In de bovenbouw van de basisschool worden vriendschappen voor kinderen steeds belangrijker voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Intimiteit, inlevingsvermogen, zelfkennis, zelfvertrouwen en wat niet al ontwikkel je in de omgang met vriendjes en vriendinnetjes. Bovendien zijn kinderen die vrienden hebben veel minder vaak slachtoffer van pesten.
Uit onderzoek is – niet verrassend – naar voren gekomen dat extreem verlegen en teruggetrokken kinderen veel minder vaak vrienden hebben dan niet extreem verlegen kinderen, die eigenlijk altijd wel een of meer vriendjes of vriendinnetjes hebben. Maar – en dat is dan weer niet voor de hand liggend – zo ongeveer de helft van hen heeft wél vrienden. Amerikaanse onderzoekers menen er een verklaring voor te hebben gevonden.
Extreem verlegen kinderen vallen in twee groepen uiteen. Er zijn kinderen die zich terugtrekken omdat ze nu eenmaal niet zo’n behoefte hebben aan contact, de niet-socialen. En de andere groep bestaat uit kinderen die bang zijn voor anderen, de sociaal-angstigen.
Van bijna 2500 tienjarigen werden door klasgenoten en leraren aan het begin van het schooljaar gedragsbeschrijvingen gemaakt. Op basis daarvan werden zij ingedeeld in drie groepen: niet-socialen, sociaal angstigen en niet extreem verlegen. Ze werden dat schooljaar gevolgd in hun vriendschappen.
Het waren de sociaal angstigen die weinig of geen vrienden maakten. En als het wel lukte, duurden die maar kort. De verklaring die wordt gegeven is dat dit type kinderen zo bang en onzeker in het bijzijn van anderen is dat ze niet onbevangen kunnen zijn. Ze zijn voortdurend bang dat ze iets verkeerds zullen zeggen of doen en in de zenuwen doen ze dat dan ook. Ze zijn hypergevoelig voor kritiek, dus worden ze boos of verongelijkt als ze maar dénken dat een kind iets onaardig bedoelt, enzovoort. Door dit gedrag verliezen ze niet alleen een beginnende vriendschap, maar worden ze in het algemeen buitengesloten en vaker gepest dan de andere extreem verlegen kinderen.
De niet-socialen nemen weliswaar zelf geen initiatief tot vriendschap, maar als een ander kind toenadering zoekt gaan ze daar wel op in en zijn sociaal vaardig genoeg om zo’n vriendschap in leven te houden. Bovendien kan het ze minder schelen wat anderen van hen vinden en zijn ze dus niet zo snel op hun tenen getrapt.

(Bron: Gary Ladd e.a. Characterizing and Comparing the Frienships of Anxious-Solitary and Unsociable Preadolescents. Child Development, 82, 5, 1434-1453, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Vriendschap)

Stiefouders

    Door het toegenomen aantal echtscheidingen en de daarop volgende nieuwe relaties groeit een groot aantal kinderen op met een stiefouder, vaak een stiefvader. Het is niet waar dat de verhouding tussen kind en stiefouder gedoemd is problematisch te zijn. Dat is de conclusie van Amerikaanse onderzoekers.
Zelfs is het niet zo dat een aanvankelijk slechte relatie slecht hoeft te blijven. Enerzijds is dit afhankelijk van hoe de stiefouder zich gedraagt: aardig, bescheiden, bijdragend aan het wel en wee van het gezin, financieel en emotioneel. Anderzijds van de opstelling van de biologische ouder die het gezin verliet en van de familiekring. Het helpt bijvoorbeeld als biologische ouders niet bang zijn dat een goede verhouding met een stiefouder ten koste gaat van hun eigen band met het kind. En grootouders die de stiefouder van harte accepteren. Zij maken het mede mogelijk dat stiefouders en –kinderen hun relatie kunnen zien als het voorzichtig opbouwen van een vriendschap.
Afhankelijk van deze factoren konden de onderzoekers zes relatiepatronen onderscheiden die van meet af aan of op den duur ontstaan, gezien vanuit het gezichtspunt van het kind.
- de stiefouder van begin af aan zonder meer beschouwen als een ouderfiguur
- hem of haar aardig vinden
- wel accepteren, maar met enige terughoudendheid
- wisselend, dan weer wel dan weer niet met elkaar overweg kunnen
- absoluut afwijzen
- volledig langs elkaar heen leven.
Dat het werkelijk afhankelijk is van het op elkaar inwerken van allerlei factoren en niet aan de stiefsituatie alszodanig ligt blijkt volgens de onderzoekers uit het gegeven dat slechts dertig procent van de kinderen die te maken hebben gehad met meer dan één stiefouder met die verschillende mensen eenzelfde patroon ontwikkelde.

(Bron: Lawrence Ganong e.a. Patters of Stepchild-Stepparent Relationship Development. Journal of Marriage and Family, 73, 2, 396-413, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Thuis Stiefouders)

Wie mag niet meedoen?

     Niet mogen meedoen is een vorm van discriminatie. Deense onderzoekers wilden weten of kinderen verschil maken in het afwijzen van een kind op grond van sekse of op grond van etniciteit. Er deden 282 autochtone kinderen mee tussen acht en twaalf jaar. Ze kregen allerlei situaties voorgelegd, in een vaste variatie, over een kind dat met andere kinderen wilde meedoen en dat niet mocht.
Soms was degene die ‘nee’ zei een volwassene, soms waren het de kinderen zelf. Soms ging het over een jongen tegenover een groep meisjes, soms omgekeerd. Soms ging het om een allochtoon kind tegenover een groep autochtone kinderen, soms omgekeerd.
Enkele voorbeelden. Een paar meisjes spelen verstoppertje, Peter wil meedoen, de leraar zegt ‘Nee, daar zijn de meisjes nou mee bezig’, maar als Julia het vraagt mag ze wel van hem. Een groep allochtone kinderen is aan het voetballen, een autochtoon kind wil meedoen, en de kinderen zeggen ‘Nee, dit is ons spelletje’.
Er waren duidelijk patronen te zien. Kinderen vonden het erger als een volwassene op deze manier discrimineerde dan wanneer het bij kinderen onder elkaar gebeurde. Niet mee mogen doen op grond van allochtoon of autochtoon zijn vonden ze erger dan wanneer het om jongens of meisjes ging. En als je ‘hoger’ in status bent is het erger als je een ‘lagere’ buitensluit dan omgekeerd: jongens die niet willen dat een meisje meedoet is erger dan meisjes die er geen jongen bij willen hebben. Als allochtone kinderen een autochtoon kind afwezen vonden ze dat minder erg dan als het andersom ging.
Interessant waren ook de redenen die kinderen gaven. Bij seksediscriminatie ging het meer om ‘dat-hoort-niet’ redeneringen. Volgens de onderzoekers zijn Deense kinderen gewend aan gelijkwaardigheid van jongens en meisjes en niet mee mogen doen gaat in tegen de sociale conventie die hen wordt bijgebracht. Met het verschil tussen autochtoon en allochtoon zijn ze veel minder vertrouwd. Dan gebruikten ze meer morele overwegingen, zoals dat het niet eerlijk is of zielig als je niet mee mag doen. En als ze het niet erg vonden als dit gebeurde dan was het meer om praktische redenen: ‘ze hebben andere spelregels’ of ‘je verstaat ze niet goed’.  Het maakte niet uit of de kinderen op gemengde scholen zaten of niet.

(Bron: Signe Møller & Harriet Tenenbaum: Danish Majority Children’s Reasoning About Exclusion Based on Gender and Ethnicity. Child Development, 82, 2, 520-532, 2011)

(Deel II Hoofdstuk Klasgenoten Discriminatie)

Het thuisfront

    Sommige (niet álle!) gedragsproblemen van kinderen in de schoolleeftijd worden veroorzaakt of versterkt door gezinsrelaties. Gezinnen kunnen een emotionele steunbron zijn voor kinderen, maar ook een bron van stress. Het gezin is een systeem van relaties. Tussen ouders onderling, tussen ouders en kinderen en hoe die twee soorten relaties op elkaar inwerken.
Aan een Amerikaans onderzoek deden 234 gezinnen mee met een zesjarig kind. Zij werden drie jaar gevolgd. Drie gezinstypen werden onderscheiden. Harmonieuze: warme manieren van omgang met elkaar, duidelijke rolverdelingen, emoties worden geuit, flexibele manieren om problemen op te lossen. Verwarrende: wel emotioneel op elkaar betrokken, af en toe ook wel hartelijkheid maar tegelijkertijd veel conflicten en weinig saamhorigheid. Los hangende: koel en afstandelijk ten opzichte van elkaar, onderling niet geïnteresseerd, maar wel kritisch, over gevoelens wordt niet gepraat.
Kinderen met gedragsproblemen kwamen relatief vaker uit de twee laatste gezinnen. Maar er was een opvallend verschil. Probleemkinderen uit de los hangende gezinnen begonnen op school meteen met agressief en storend gedrag. Ze hadden moeite zich op leertaakjes te concentreren en zich in de klas aan de gedragsregels  te houden. Deze problemen werden erger in de loop van de drie jaar.
Kinderen uit de verwarrende gezinnen hadden aanvankelijk geen problemen, maar gaandeweg de schooltijd ontstonden angsten, gevoelens van eenzaamheid, hadden ze weinig aansluiting met andere kinderen en met de leraar. Volgens de onderzoekers zijn dus juist kinderen uit deze verwarrende gezinnen kwetsbaar tijdens de eerste intensieve, sociale ervaringen buiten het gezin. Zij hebben thuis geen gemeenschapsgevoel kunnen leren.

(Bron: Melissa Sturge-Apple e.a. Typologies of Family Functioning and Children’s Adjustment During the Early School Years. Child Development, 81, 4, 1320-1335, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Thuis Tussen ouders en kinderen)

Kinderen van militairen

    Hoe gaat het eigenlijk met kinderen van uitgezonden militairen? Bij een onderzoek van Amerikaanse psychologen waren 272 kinderen betrokken tussen en zes en twaalf jaar van wie vader of moeder was uitgezonden naar Afghanistan of Irak, of kort geleden daarvandaan was thuis gekomen. Ook 163 achterblijvende ouders en 65 net teruggekeerde ouders werden geïnterviewd. De meeste militairen waren meer dan twee keer uitgezonden en waren gemiddeld steeds zestien maanden van huis.
Een derde van de kinderen had een verhoogd angstniveau, dat aanhield als de ouder weer thuis was. Welke kinderen hier wel en niet onder leden hield duidelijk verband met de mate waarin bij de ouders zèlf angst en depressies werden geconstateerd. Dat was bij een derde van de thuisblijvende ouders het geval en bij veertig procent van de teruggekeerde militairen. In dat opzicht reageerden de kinderen normaal. Want in het algemeen geldt dat angst en spanning bij ouders overslaat op hun kinderen. Ook naarmate de uitzending langer duurde nam het kinderlijke angstniveau toe.
Er werd een sekseverschil geconstateerd. Meisjes hadden de meeste problemen in de periode dat de ouder uitgezonden was. Jongens juist na terugkeer. Dat laatste, zeggen de onderzoekers, zou kunnen zijn doordat jongens in de schoolleeftijd, zeker als ze met moeder achterblijven, meer autonomie krijgen. Die moeten ze opgeven als vader weer thuiskomt.

(Bron: Patricia Lester e.a. The Long War and Parental Combat Deployment: Effects on Militairy Children and At-Home Spouses.  Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatery, 49, 4, 310-320, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Thuis)

Twee ouders

    Het algemeen aanvaarde idee dat een kind het beste af is met een vader en een moeder leidt tot heftige discussies over de risico’s van alleenstaand of homoseksueel ouderschap. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat er essentiële verschillen bestaan tussen manlijk en vrouwelijk ouderschap. Inderdaad worden die in onderzoek in heteroseksuele gezinnen vaak gevonden. Maar langzamerhand komt men tot de conclusie dat dit meer te maken heeft met het gegeven dat in die gezinnen twee mensen het ouderschap vervullen en daarbij een rolverdeling aanhouden, dan met fundamentele man- vrouwverschillen.
Bij vergelijking van allerlei onderzoeksresultaten blijkt dat het grote verschil niet zit in sekse, maar in het met z’n tweeën of in je eentje kinderen grootbrengen. Kinderen zijn het beste af met twee ouders, ongeacht hun sekse. Twee lesbische moeders geven hun kinderen zelfs iets meer zorg, praten meer met hen en er is wat meer intimiteit dan bij een vader en moeder. Over twee homo vaders is relatief weinig onderzoek bekend, maar wat er is wijst in eenzelfde richting. Dat de ‘typisch manlijke’ en ‘typisch vrouwelijk’ manier van grootbrengen niet exclusief met de sekse samenhangt is ook op te maken uit het feit dat alleenstaande moeders zich wat meer vaderlijk gaan gedragen en alleenstaande vaders moederlijke trekjes erbij krijgen.

(Bron: Timothy J. Biblarz & Judith Stacey. How Does the Gender of Parents Matter? Journal of Mariage and Family, 72, 1, 2010)

(Deel II Hoofdstuk Thuis)